Współczesna medycyna definiuje nadwagę i otyłość nie jako defekt estetyczny, lecz jako przewlekłą, nawrotową chorobę. Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), nadwagę rozpoznaje się przy wskaźniku masy ciała (BMI) ≥ 25 kg/m², a otyłość przy BMI ≥ 30 kg/m² [1].

Epidemiologia

W 1997 roku WHO po raz pierwszy uznała otyłość za globalną epidemię [2]. W ostatnich latach, w większości państw, notuje się wzrost liczby osób z otyłością. Prognozuje się również, że w roku 2035 ponad 35% dorosłych mężczyzn i ponad 25% dorosłych kobiet w Polsce będzie zmagało się z otyłością. Problem ten będzie się pogłębiał z roku na rok również wśród dzieci i młodzieży [3].

Etiologia

Choroba otyłościowa to schorzenie o złożonej etiologii, na które wpływają zarówno uwarunkowania wewnętrzne (endogenne), jak i zewnętrzne (egzogenne). Do czynników wewnętrznych zaliczamy predyspozycje genetyczne oraz zaburzenia hormonalne i metaboliczne, które naruszają naturalną homeostazę organizmu. Natomiast czynniki zewnętrzne obejmują m.in. błędy żywieniowe, niedostateczną aktywność fizyczną oraz ekspozycję na stres. Kluczowym mechanizmem prowadzącym do rozwoju otyłości jest trwały brak równowagi energetycznej, wynikający z nadwyżki przyjmowanych kalorii w stosunku do ich wydatkowania [4]. Podkreśla się, że współczesne środowisko sprzyja rozwojowi otyłości przez ograniczanie aktywności fizycznej i zwiększony dostęp do żywności wysokoenergetycznej.

BMI nie wystarczy

Kliniczne znaczenie nadmiernej masy ciała wykracza daleko poza samą wartość wskaźnika BMI, ponieważ wpływ otyłości na zdrowie jest determinowany nie tylko ilością tkanki tłuszczowej, ale przede wszystkim jej rozmieszczeniem. Szczególną rolę przypisuje się otyłości brzusznej (centralnej), którą u dorosłych Europejczyków rozpoznaje się przy obwodzie talii ≥ 94 cm u mężczyzn oraz ≥ 80 cm u kobiet [5]. Nagromadzenie tkanki tłuszczowej trzewnej jest kluczowym wskaźnikiem ryzyka metabolicznego, gdyż odzwierciedla ona patologiczny stan endokrynologiczno-metaboliczny organizmu. Tkanka tłuszczowa nie jest jedynie pasywnym magazynem energii. To aktywny narząd metaboliczny, któremu poświęcono już wiele publikacji naukowych. Dowiedziono m.in., że dysfunkcyjne adipocyty uwalniają do krwiobiegu mediatory prozapalne, co prowadzi do rozwoju przewlekłego stanu zapalnego oraz ogólnoustrojowych zaburzeń [6, 7].

Jakie mogą być konsekwencje?

Patologiczna dystrybucja tkanki tłuszczowej wiąże się z istotnymi konsekwencjami sercowo- naczyniowymi, takimi jak:

• nadciśnienie tętnicze,
• dyslipidemia aterogenna,
• zwiększone ryzyko zawału serca, niewydolności serca oraz udaru [8].

Otyłość o typie centralnym ma również decydujący wpływ na mechanikę oddychania, predysponując do obturacyjnego bezdechu sennego (OBS). Ponadto, nadmiar tkanki tłuszczowej trzewnej sprzyja rozwojowi stłuszczeniowej choroby wątroby czy przewlekłej choroby nerek. W kontekście onkologicznym otyłość wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju raka endometrium, nerki, gruczolakoraka przełyku, a także raka piersi u kobiet po menopauzie oraz raka jelita grubego [8]. Mechaniczne obciążenie wynikające z dużej masy ciała prowadzi z kolei do nieodwracalnej choroby zwyrodnieniowej stawów. Wszystkie te czynniki sprawiają, że otyłość jest obecnie definiowana jako przewlekła choroba wymagająca wielomodalnego leczenia ukierunkowanego na poprawę ogólnej równowagi metabolicznej [8].

Interdyscyplinarne wsparcie

Podstawą rozpoznania jest pomiar BMI oraz ocena obwodu talii, która pozwala zidentyfikować otyłość brzuszną (centralną). Leczenie otyłości wymaga podejścia zespołowego, koordynowanego przez lekarza POZ we współpracy z dietetykiem, psychologiem i fizjoterapeutą. Pracownicy aptek, farmaceuci i technicy farmaceutyczni, również pełnią w tym interdyscyplinarnym zespole ważną rolę, przekonując, że:

• nadmierną masę ciała należy traktować jako istotny czynnik ryzyka zdrowotnego, a nie jako problem estetyczny;
• otyłość jest chorobą przewlekłą wymaga więc długoterminowego leczenia i monitorowania, podobnie jak np. nadciśnienie czy cukrzyca;
• kontrola wagi wymaga kompleksowego podejścia, które nie ogranicza się jedynie do „prostego” odchudzania, ale obejmuje szerokie wspieranie ogólnej równowagi metabolicznej i długoterminowego zdrowia.

Farmaceuci, dzięki ułatwionej dostępności dla pacjenta, odgrywają też zasadniczą rolę w screeningu (np. przez pomiar obwodu talii w aptece) oraz w monitorowaniu bezpieczeństwa farmakoterapii otyłości i chorób współistniejących.

Na jakie interwencje warto zwrócić uwagę?

Warto zwrócić uwagę na takie interwencje, które:

• zapobiegają gwałtownym skokom glukozy. Nadmierna odpowiedź insulinowa sprzyja bowiem magazynowaniu tłuszczu i hamuje rozkład zgromadzonego tłuszczu (lipolizę);
• przeciwdziałają nadmiarowi energii dostarczanej wraz z pożywieniem, która ulega zmagazynowaniu w tkance tłuszczowej;
• odciążają metabolicznie wątrobę. W przypadku nadmiernej masy ciała zdolność wątroby do przetworzenia nadmiaru lipidów zostaje bowiem przekroczona, co prowadzi do odkładania się tłuszczu w hepatocytach (stłuszczenia wątroby);
• wspierają układ limfatyczny i mikrokrążenie. Procesy te ulegają bowiem upośledzeniu mechanicznemu przy nadmiarze tkanki tłuszczowej [9].

Modulacja wchłaniania składników odżywczych

Wyroby medyczne oparte na kompleksach makrocząsteczkowych mogą modulować wchłanianie składników odżywczych przez tworzenie w świetle jelita lepkiego żelu przylegającego do błony śluzowej. Żel ten oddziałuje fizycznie z węglowodanami i lipidami zawartymi w pożywieniu, spowalniając ich trawienie oraz wchłanianie. Efekt ten jest osiągany dzięki trzem wzajemnie uzupełniającym się mechanizmom:

• opóźnianiu dyfuzji składników odżywczych,
• ograniczaniu dostępu enzymów,
• wspomaganiu wydalania tłuszczów z kałem.

Rezultatem tego jest bardziej stopniowa odpowiedź glikemiczna, mniejsza stymulacja wydzielania insuliny, ograniczenie lipogenezy, a także poprawa uczucia sytości. Skuteczność tego podejścia została potwierdzona w badaniach klinicznych [10, 11, 12]. Wyroby te są na ogół dobrze tolerowane i mają na celu uzupełnianie, a nie zastępowanie, niezbędnych zmian w diecie i stylu życia.

Wsparcie drenażu limfatycznego i efektywności mikrokrążenia

U osób z nadmierną masą ciała postępujące gromadzenie tkanki tłuszczowej może wpływać na drenaż limfatyczny oraz efektywność mikrokrążenia [9]. Naturalne suplementy diety oparte na kompleksach roślinnych, zawierających grykę, ruszczyk kolczasty, mniszek lekarski i ortosyfon, mogą wspierać mikrokrążenie oraz naturalny drenaż płynów przez oddziaływanie na napięcie naczyń i funkcjonowanie układu limfatycznego.

Podsumowanie

Skuteczna opieka nad pacjentem z nadwagą czy otyłością opiera się na zrozumieniu, że są to sytuacje wymagające stałego monitorowania na równi z nadciśnieniem czy cukrzycą. Kluczowym zadaniem personelu apteki jest edukacja o tym, że nadmierna masa ciała to nie defekt estetyczny, lecz stan patologiczny, w którym dysfunkcyjna tkanka tłuszczowa trzewna działa jak aktywny narząd wydzielający mediatory prozapalne, co prowadzi do ogólnoustrojowych zaburzeń. Zamiast skupiać się wyłącznie na wskaźniku BMI, należy zwracać uwagę na obwód talii, będący wskaźnikiem ryzyka metabolicznego i poważnych powikłań. Wsparcie pacjenta w aptece powinno koncentrować się na szerokiej edukacji. Takie interdyscyplinarne podejście, wykraczające poza proste „odchudzanie”, realnie wydłuża życie pacjenta i zmniejsza ryzyko zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych. Farmaceuci i technicy farmaceutyczni odgrywają w tym przypadku istotną rolę.

red.

Piśmiennictwo:

1. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight (dostęp: 10.05.2026 r.).
2. Obesity: preventing and managing the global epidemic. Report of a WHO Consultation on Obesity, Geneva, 1997 (WHO/NUT/NCD/98.1),

(https://iris.who.int/items/1d2ac5e7-2c7b-48b2-8fc6-563d0cc1dbfe, dostęp: 10.05.2026 r.).

3. Narodowy Fundusz Zdrowia. NFZ o zdrowiu. Otyłość i jej konsekwencje. Warszawa: NFZ; 2024.
4. Społeczny obraz otyłości, raport, Warszawa, 2025 (https://www.cmkp.edu.pl/wp-content/uploads/2025/06/otylosc-raport-25.06.2025.pdf, dostęp: 12.05.2026 r.).
5. Heinl R.E., Dhindsa D.S., Mahlof E.N., Schultz W.M., Ricketts J.C., Varghese T. i wsp. Comprehensive cardiovascular risk reduction and cardiac rehabilitation in diabetes and the metabolic syndrome. Can J Cardiol. 2016, 32 (10 Suppl 2): S349–S357.
6. Ross R., Neeland I.J., Yamashita S., Shai I., Seidell J., Magni P. i wsp. Waist circumference as a vital sign in clinical practice: a Consensus Statement from the IAS and ICCR Working Group on Visceral Obesity. Nat Rev Endocrinol. 2020, 16(3): 177–189.
7. Kolb H. Obese visceral fat tissue inflammation: from protective to detrimental? BMC Med. 2022, 20(1): 494.
8. Bąk‑Sosnowska M. i wsp. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2022 – stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Med. Prakt. (wydanie specjalne). 2022: 1–87.
9. Guarino G., Strollo F., Malfertheiner P. i wsp. Efficacy and Safety of a Polysaccharide-Based Natural Substance Complex in the Treatment of Obesity and Other Metabolic Syndrome Components: A Systematic Review. Frontiers in Drug Safety and Regulation 2 (2022): 844256. https://doi.org/10.3389/fdsfr.2022.844256.
10. Guarino G. et al. Policaptil Gel Retard in adult subjects with the metabolic syndrome: Efficacy, safety, and tolerability compared to metformin. Diabetes & Metabolic Syndrome: Clinical Research & Reviews. 2021. https://doi.org/10.1016/j.dsx.2021.03.032.
11. Stagi S. et.al. Policaptil Gel Retard® significantly reduces body mass index and hyperinsulinism and may decrease the risk of type 2 diabetes mellitus (T2DM) in obese children and adolescents with family history of obesity and T2DM. Ital J Pediatr. 2015.
12. Zhu J., Wilding J.P.H., Hu J. Defective lymphatic vasculature in obesity. Obes Rev. 2025, 27;26(8): e13922.