Wciąż można spotkać się z opinią, że ciąża musi pogarszać stan zdrowia jamy ustnej. Pogląd ten wywodzi się z czasów, gdy trudniej było zaspokoić potrzeby żywieniowe przyszłej mamy, a wiedza o higienie jamy ustnej była ograniczona. Dziś jednak świadoma kobieta w ciąży nie powinna obawiać się o stan swojego uzębienia.

Wiele przyszłych mam pyta, jak dbać o zęby, aby okres radosnego oczekiwania na przyjście dziecka na świat nie odbił się niekorzystnie na kondycji jamy ustnej. Według najnowszych badań skutki niewiedzy i zaniedbań w tym zakresie wykraczają poza zdrowie zębów i dziąseł – mogą mieć duży wpływ także na zdrowie dziecka! Dlatego wizyta u stomatologa, a zwłaszcza w pierwszym trymestrze ciąży, powinna być traktowana przez przyszłe mamy jako obowiązek. Jeśli kobieta, planując zajście w ciążę, nie wyleczyła zębów, to w żadnym razie nie powinna z tym zwlekać. Nieleczone zęby szkodzą przyszłej mamie i jej dziecku, a ból zęba to ostatnia rzecz, jaka powinna uprzykrzać życie ciężarnej. Dlatego tak ważne są regularne wizyty u stomatologa. Najlepiej, gdy przyszła mama odwiedza dentystę co najmniej raz w każdym trymestrze ciąży oraz za każdym razem, gdy stan jamy ustnej ją zaniepokoi.

Wizyta ciężarnej u dentysty przebiega odmiennie niż u większości pacjentów. Zapewniając i organizując opiekę stomatologiczną kobiet w ciąży, należy kierować się kilkoma generalnymi zasadami:

• W żadnym razie nie ma przeciwwskazań do leczenia zachowawczego zębów (tzw. plombowania), przeciwnie – nieleczone ognisko zapalne w jamie ustnej może niekorzystnie wpływać na przebieg ciąży.
• Kiedy zachodzi konieczność znieczulenia ciężarnej, wskazane jest zastosowanie leków miejscowo znieczulających o możliwie najmniejszym stopniu szkodliwości dla płodu. Pamiętajmy, że często ból i lęk, które towarzyszą opracowaniu ubytku przy pomocy wiertła bez znieczulenia, stanowią większe zagrożenie dla przebiegu ciąży niż zastosowany analgetyk.
• Lecząc przyszłą mamę, należy rozważyć zasadność wykonywania zabiegów chirurgicznych – nawet tych drobnych. Usunięcie zęba czy nacięcie ropnia u kobiety w ciąży przeprowadza się jedynie w ostateczności, gdy inne metody leczenia zawiodą oraz po uzyskaniu zgody lekarza prowadzącego ciążę. W takich przypadkach leczenie może być prowadzone zarówno przez dentystę, jak i chirurga szczękowo-twarzowego.
• Należy unikać wykonywania zdjęć rentgenowskich, które mogą wykazywać niekorzystny wpływ na płód. Radiodiagnostyka u kobiet w ciąży jest zawsze ostatecznością i wymaga zastosowania szczególnych środków ostrożności.
• W czasie sedacji pacjentki w II lub III trymestrze ciąży może zostać użyty podtlenek azotu w połączeniu z minimum 50-procentowym tlenem.
• Podczas zabiegów należy unikać utrzymywania pacjentki przez dłuższy czas w pozycji leżącej, aby zapobiec niebezpiecznemu w skutkach uciśnięciu żyły głównej dolnej.
• Pacjentka na fotelu stomatologicznym powinna przyjąć pozycję możliwie jak najbardziej pionową ze skręconym w bok tułowiem.
• Pacjentce w ciąży nie podaje się leków o działaniu teratogennym. W szczególnie wrażliwym I trymestrze ciąży zaleca się stosowanie leków uznanych za bezpieczne (kategoria A według Amerykańskiej Agencji ds. Żywności i Leków, FDA), natomiast w II i III trymestrze – leków z kategorii B, zgodnie z klasyfikacją FDA.
• Lekarz powinien pozwolić pacjentce na – normalne w tym okresie – częste wizyty w toalecie.

Chcąc zachować zdrowe zęby zarówno u mamy, jak i u dziecka, nie można zapominać o odpowiednim odżywianiu. Rozwój zawiązków zębów u dziecka rozpoczyna się około 4. tygodnia życia płodowego, a ich mineralizacja postępuje od 4. miesiąca ciąży. Zwiększone zapotrzebowanie na wapń w okresie ciąży wiąże się z rozwojem kośćca i uzębienia płodu, dlatego ważne jest, aby w diecie ciężarnej nie zabrakło tego pierwiastka. Spożywanie wapnia ma również korzystny wpływ na organizm kobiety – może obniżać ciśnienie tętnicze oraz zmniejszać ryzyko wystąpienia stanu przedrzucawkowego. Kobieta w drugiej połowie ciąży powinna spożywać około 2 g wapnia dziennie. Najlepszym źródłem wapnia, a także fosforu, jest mleko i jego przetwory. Dzienna porcja tego pierwiastka znajduje się np. w trzech dużych szklankach mleka lub w 150 g białego sera. Poza nabiałem wapń można znaleźć w kapuście, szpinaku, brokułach, koprze włoskim, nasionach soi i fasoli, a także w sardynkach spożywanych wraz ze szkieletem. Warto sięgać po produkty o niższej zawartości tłuszczu, np. chudy nabiał, ponieważ wapń w nich zawarty charakteryzuje się lepszą przyswajalnością przez organizm.

Dzienne spożycie wapnia można uzupełnić, sięgając po jeden z preparatów zawierających ten składnik, choć nie zawsze przyswajalność wapnia np. w tabletkach jest na tyle wysoka, aby w całości pokryć deficyty żywieniowe w tym zakresie. Oprócz wspomnianego już tłuszczu źle wpływają na wchłanianie wapnia niektóre kwasy zawarte w pożywieniu (w tym szczawiany i fosforany) oraz dieta wysokobiałkowa.

Warto pamiętać, że czynnikiem mogącym wywołać próchnicę są poranne wymioty. Ich kwaśna treść jest w stanie demineralizować szkliwo i prowadzić do powstania ubytków. Istnieje na to skuteczna rada – każdorazowo po wymiotach należy bardzo dokładnie przepłukać usta wodą, na koniec korzystając z odrobiny płynu do płukania jamy ustnej z zawartością fluoru lub szczyptą sody oczyszczonej rozpuszczonej w połowie szklanki wody. Pozwoli to na przywrócenie neutralnego odczynu jamy ustnej, skutecznie chroniąc zęby przyszłej mamy przed próchnicą.

Destrukcyjny wpływ na zęby mogą mieć również niektóre, często występujące u kobiet w ciąży nawyki żywieniowe – przede wszystkim długotrwałe podjadanie (zwłaszcza nocą), szczególnie słodyczy, oraz zaspokajanie pragnienia słodzonymi napojami gazowanymi. Naturalnym objawem ciąży jest wzmożony apetyt, jednak jego zaspokajanie produktami bogatymi w cukry proste może zagrażać zdrowiu jamy ustnej przyszłej mamy. Bardzo ważnym elementem dbałości o zęby jest ich staranne szczotkowanie po ostatnim posiłku, tak aby resztki pokarmowe nie zalegały na zębach przez noc.

Wśród charakterystycznych dolegliwości, z jakimi zgłasza się pacjentka w ciąży do stomatologa, wymienia się tzw. guz ciążowy, zwany nadziąślakiem ciężarnych (łac. epulis gravidarum). Zmiana ta pojawia się zwykle między 2. a 5. miesiącem ciąży. Przypomina kalafiorowatą narośl, często uszypułowaną i łatwo krwawiącą przy podrażnieniu. Guz ciążowy nie powinien niepokoić przyszłej mamy – nie jest nowotworem, lecz łagodną zmianą występującą u ok. co pięćdziesiątej ciężarnej. Jest to przejaw nadmiernej proliferacji naczyń włosowatych dziąseł związanej z wahaniami hormonalnymi w okresie ciąży. Kobieta powinna w okolicy zmiany szczególnie delikatnie myć zęby, aby nie prowokować krwawień; czasami pacjentka może być zmuszona do żucia po przeciwnej stronie jamy ustnej. Na szczęście zmiana zwykle samoistnie zanika w ciągu kilku tygodni po porodzie, a jedynie sporadycznie – gdy nadziąślak nie ulega regresji – konieczna jest interwencja chirurga szczękowo-twarzowego.

Bardziej powszechnym problemem jest – trapiące blisko połowę pacjentek w ciąży – zapalenie dziąseł. W odpowiedzi na grę hormonalną organizmu oraz obniżenie odporności w trakcie ciąży tkanki dziąsła wykazują tendencję do porannego zaczerwienienia, opuchnięcia oraz bolesności – objawom tym często towarzyszy krwawienie podczas szczotkowania. Do zaostrzenia stanu zapalnego dziąseł dochodzi najczęściej między 3. a 8. miesiącem ciąży. Jest to bardzo poważny problem, gdyż według ostatnich badań klinicznych zapalenie dziąseł może być przyczyną przedwczesnego porodu, a także obniżonej masy urodzeniowej noworodka. Ma to prawdopodobnie związek z wydzielającymi się w tkankach przyzębia hormonami parakrynowymi – zwłaszcza prostaglandynami, które wykazują niekorzystny wpływ na mięśniówkę macicy. Dlatego tak ważne w okresie ciąży są regularne wizyty u stomatologa i szczególnie rygorystyczne przestrzeganie zasad higieny. Udowodniono bowiem, że szczotkowanie zębów minimum dwa razy dziennie przez 2–3 minuty w połączeniu z nitkowaniem przestrzeni międzyzębowych oraz irygacją jamy ustnej pozwala skutecznie wyeliminować problem zapalenia dziąseł w okresie ciąży.

Okres oczekiwania na narodziny dziecka jest dla kobiety czasem wielkich przemian. Obserwując zmiany zachodzące w swoim ciele, przyszła mama zaczyna również inaczej postrzegać otaczający świat. Wraz z rozwojem wiedzy i edukacji medycznej zdajemy sobie sprawę, że naprawdę niewiele potrzeba, aby rodzące się maleństwo przywitał na nowym świecie piękny uśmiech mamy.

lek. stom. Michał Szydło