Słońce sprzyja powstawaniu i uwidacznianiu się przebarwień skóry. Większość istniejących zmian pigmentacyjnych ciemnieje pod wpływem promieniowania słonecznego, a przy niewystarczającej ochronie mogą pojawiać się również nowe przebarwienia. Plamy na twarzy, dekolcie, ramionach czy dłoniach dodają lat i często są trudne do zamaskowania.

Przebarwienia powstają najczęściej w wyniku nadmiernej ekspozycji na słońce i nieprzestrzegania zasad bezpiecznego opalania. Ich pojawianiu się mogą także sprzyjać indywidualne predyspozycje, takie jak skłonność do zaburzeń pigmentacji skóry.

Melanogeneza

Przebarwienia skóry są wynikiem nadmiernego gromadzenia się melaniny. Barwa skóry jest wypadkową trzech kolorów: różowego (pochodzącego od licznych naczyń krwionośnych znajdujących się w skórze właściwej), żółtawego (związanego z naturalnym odcieniem komórek naskórka) oraz brązowego lub czarnego pigmentu – melaniny, obecnej w komórkach naskórka. Głównym zadaniem melaniny jest ochrona organizmu przed szkodliwym działaniem promieniowania ultrafioletowego (UV). Proces jej powstawania nazywa się melanogenezą. Melanina może występować w różnych odcieniach – od żółtego i czerwonego po brązowy i czarny.

Barwnik ten jest syntetyzowany w melanosomach, czyli wyspecjalizowanych ziarnistościach znajdujących się w cytoplazmie melanocytów. Melanocyty to komórki barwnikowe zlokalizowane w warstwie podstawnej naskórka. Posiadają one liczne, długie wypustki sięgające do wyższych warstw naskórka, za pośrednictwem których melanosomy z melaniną są przekazywane sąsiednim keratynocytom. Dzięki temu pigment jest równomiernie rozmieszczany w naskórku i może skutecznie chronić komórki przed działaniem promieniowania UV.

Przyczyny powstawania przebarwień

Opalanie wywołuje zwiększoną pigmentację skóry w procesie melanogenezy. Jej przebieg jest uwarunkowany genetycznie i podlega kontroli hormonalnej. Do jej aktywatorów, oprócz promieni UV, należą:

• choroby wątroby,
• doustne środki antykoncepcyjne,
• środki zastępczej kuracji hormonalnej,
• ciąża,
• menopauza,
• zaburzenia miesiączkowania,
• zapalenie przydatków,
• niedoczynność nadnerczy,
• nadczynność tarczycy,
• przyjmowanie niektórych leków,
• stosowanie substancji fototoksycznych i fotoalergizujących.

Typy przebarwień

Z histologicznego punktu widzenia wyróżnia się przebarwienia naskórkowe oraz skórne. Przebarwienia skórne nie poddają się zabiegom kosmetycznym i stanowią problem wymagający diagnostyki oraz leczenia dermatologicznego. Do tej grupy zalicza się m.in. znamiona barwnikowe oraz zmiany o charakterze patologicznym.

Przebarwienia naskórkowe dzieli się natomiast na dwie podstawowe grupy: wynikające ze zwiększonej liczby melanocytów oraz spowodowane nadmierną produkcją melaniny przy zachowaniu prawidłowej liczby tych komórek. W przypadku przebarwień związanych z nadmiernym nagromadzeniem melaniny wyróżnia się różne typy zmian, zależnie od przyczyny ich powstawania, lokalizacji oraz stopnia nasilenia pigmentacji:

• piegi (ephelides),
• plamy koloru kawy z mlekiem (café au lait),
• plamy soczewicowate (lentigo simplex),
• plamy soczewicowate starcze (lentigines senilis),
• ostuda (chloasma, melasma),
• przebarwienia pozapalne.

Zmiany mają postać brązowych plam umiejscowionych na policzkach, nosie, czole, brodzie, na dekolcie lub dłoniach.

Piegi to drobne przebarwienia skóry związane ze zwiększoną aktywnością melanocytów, które produkują melaninę szybciej i w większych ilościach niż w skórze pozbawionej tego typu zmian. Szczególnie często występują u osób o tzw. typie celtyckim, charakteryzujących się rudymi włosami, jasną karnacją oraz jasnymi, najczęściej niebieskimi oczami.

Plamy café au lait (plamy koloru kawy z mlekiem) mogą występować w przebiegu niektórych chorób genetycznych. Ich liczba i wielkość mogą zwiększać się wraz z wiekiem.

Plamy soczewicowate są silnie zabarwionymi, ostro odgraniczonymi zmianami barwnikowymi o okrągłym lub owalnym kształcie, zwykle wielkości ziarna soczewicy. Mogą występować jako zmiany izolowane lub towarzyszyć niektórym schorzeniom. Szczególną odmianą są plamy soczewicowate starcze, które powstają na skutek wieloletniej ekspozycji na promieniowanie słoneczne. Charakteryzują się wyraźnymi granicami oraz zróżnicowanym stopniem zabarwienia.

Ostuda jest często występującym rodzajem przebarwienia, obserwowanym przede wszystkim u kobiet. Najczęściej pojawia się po 30. roku życia i ma postać nieregularnych, wyraźnie odgraniczonych brązowych plam zlokalizowanych głównie na twarzy, zwłaszcza na czole i policzkach. Zmiany te często występują w czasie ciąży, podczas stosowania hormonalnych środków antykoncepcyjnych oraz w przebiegu niektórych zaburzeń endokrynologicznych.

Wiek i ochrona

Z wiekiem przebarwień przybywa. Zmiany są zarówno płytkie, jak i głębokie. Sprzyja im przebyty trądzik, leki hormonalne i ciąża. Po czterdziestce dochodzą plamy soczewicowate, starcze. Zwykle głównym sprawcą jest słońce, które odpowiada za około 60% zmian. Najbardziej narażone są osoby o jasnej karnacji z fototypem 1. Ich skóra nie produkuje dostatecznej ilości melaniny, by chronić, a ta posiadana układa się nierównomiernie. Szczególnie wrażliwa na słońce jest skóra dzieci – powstałe u nich zmiany mogą w przyszłości prowadzić do raka skóry. W przypadku dzieci należy więc z wyjątkową troską dbać o stosowanie odpowiednio dobranych preparatów, które nie zmniejszają właściwości ochronnych nawet przy częstych kąpielach, poceniu się i wycieraniu ręcznikiem. Powstawanie przebarwień zwiększa się przy liszaju płaskim, łuszczycy, atopowym zapaleniu skóry. Sami jesteśmy sobie winni, gdy opalamy się za wiele w solarium albo nie używamy ochrony UV. Także wtedy, gdy nie stosujemy się do zaleceń, by unikać słońca po peelingach kwasami lub zabiegach z użyciem lasera, w tym depilacji czy zamykaniu naczyń.

Odczyny fototoksyczne i fotoalergiczne

Nadwrażliwość na promieniowanie UV objawia się m.in. w postaci odczynów fototoksycznych i fotoalergicznych. Niektóre substancje kosmetyków, leków czy ziół, same z natury obojętne dla skóry, pod wpływem promieniowania UV wywołują niepożądane efekty. Następuje fotosensybilizacja, czyli zwiększenie wrażliwości skóry na działanie UV. Odczyny fototoksyczne występują u większości osób. Berloque dermatitis jest nazwą smugowatych przebarwień pojawiających się po zadziałaniu promieni UV w miejscu zetknięcia się z fitotoksycznymi substancjami, znajdującymi się np. w wodzie kolońskiej lub innych kosmetykach. Nazwa pochodzi z czasów, gdy kobiety nosiły na szyi breloczki z niewielką ilością perfum. W miejscach zetknięcia się perfum z breloczka ze skórą powstawały pod wpływem słońca charakterystyczne przebarwienia. Zmiany rumieniowe ograniczają się do miejsca kontaktu, jeśli czynnik fototoksyczny jest stosowany zewnętrznie. Występują już przy pierwszym kontakcie, cofają się po usunięciu czynnika. Odczyny fotoalergiczne to odczyny immunologiczne związane z przeciwciałami krążącymi (alergia natychmiastowa) lub nadwrażliwością opóźnioną. Występują rzadziej i mogą być wywołane mniejszymi dawkami UVA.

Substancje fotouczulające

Działają zewnętrznie i od wewnątrz. Wchodzą w reakcję z melanocytami i pobudzają je do pracy. Mogą to być substancje z roślin, leków lub środków chemicznych, działających zewnętrznie lub podawanych doustnie. Z leków mogą niekorzystnie zadziałać sulfonamidy, tetracykliny, gryzeofulwina, leki przeciwarytmiczne lub przeciwpadaczkowe, niektóre antybiotyki, leki obniżające ciśnienie tętnicze i poziom cholesterolu we krwi, odwadniające, przeciwcukrzycowe. Spośród leków stosowanych zewnętrznie najbardziej fototoksyczne są furanokumaryny, dziegcie i barwniki. Łatwo zapomnieć o tabletkach przyjmowanych regularnie od dłuższego czasu, np. antykoncepcyjnych czy w hormonalnej terapii zastępczej, a przecież estrogeny uwrażliwiają na słońce i powodują nierówne opalanie się. Niektóre leki przeciwtrądzikowe mogą dawać silny efekt fotodynamiczny.

Przed planowaną ekspozycją na słońce warto skonsultować się z lekarzem, zwłaszcza jeśli przyjmujemy leki, ponieważ niektóre z nich mogą zwiększać wrażliwość skóry na promieniowanie UV. W takich przypadkach nawet krótki pobyt na słońcu może wywołać niepożądane reakcje skórne.

Coraz częściej obserwuje się również zmiany skórne związane z korzystaniem z solarium. Osobną grupę substancji zwiększających wrażliwość na światło stanowią niektóre kosmetyki. Perfumy, wody toaletowe, wody kolońskie czy dezodoranty mogą pod wpływem promieniowania słonecznego powodować powstawanie przebarwień. Podobne działanie wykazują niektóre olejki zapachowe dodawane do kosmetyków lub stosowane jako zamienniki perfum, a także preparaty zawierające alkohol, w tym spirytus salicylowy.

Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku produktów zawierających olejek bergamotowy. Pod wpływem promieniowania UV może on wywoływać reakcje fototoksyczne, objawiające się m.in. powstawaniem przebarwionych plam na skórze. Podobne właściwości mogą mieć także niektóre olejki cytrusowe. Do substancji potencjalnie fotouczulających należą również alkohol oraz niektóre składniki utrwalające zapachy.

Podczas plażowania warto ograniczyć stosowanie kosmetyków kolorowych, takich jak cienie do powiek, róże czy pomadki, szczególnie jeśli zawierają składniki mogące zwiększać wrażliwość skóry na światło słoneczne.

Nadwrażliwość na promieniowanie słoneczne może być również związana ze stosowaniem preparatów ziołowych. Szczególną ostrożność należy zachować przy używaniu mieszanek o nieznanym składzie, ponieważ niektóre rośliny wykazują silne właściwości fototoksyczne. Przykładem jest dziurawiec, którego spożywanie lub stosowanie preparatów zawierających jego ekstrakty może zwiększać ryzyko wystąpienia reakcji skórnych po ekspozycji na słońce.

Co dalej?

Plamy barwnikowe nie wymagają leczenia farmakologicznego, jednak ze względu na efekt wizualny są poddawane depigmentacji. Większości osób trudno jest bowiem zaakceptować nierównomierne wybarwienie skóry – wywołuje ono problemy natury psychicznej, brak akceptacji, niską samoocenę. Problem rozjaśniania przebarwień jest wyzwaniem zarówno dla producentów kosmetyków, jak i dla gabinetów kosmetycznych. Usuwanie przebarwień to przede wszystkim oddziaływanie na produkcję melaniny oraz równomierne rozmieszczanie jej w naskórku.

mgr Barbara Włudyka