Odnotowuje się nawet około 2 miliardów epizodów biegunki rocznie i choć większość przypadków ma charakter samoograniczający się, to w grupach ryzyka, jak pacjenci powyżej 80. roku życia, śmiertelność może sięgać nawet 3% [1]. Dla farmaceuty kluczowe znaczenie ma szybka ocena stanu pacjenta, identyfikacja „czerwonych flag” i właściwa rekomendacja.

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) biegunka to oddawanie co najmniej 3 luźnych lub wodnistych stolców na dobę [1]. Istotna jest więc w tym przypadku konsystencja stolca. Stolec (kał) to złożona mieszanina niestrawionych resztek pokarmowych, bakterii jelitowych, barwników żółciowych oraz złuszczonych komórek nabłonka, której ostateczny kształt i kolor zależą od diety oraz czasu pasażu przez przewód pokarmowy. W warunkach prawidłowych jelito grube wchłania wodę, co nadaje stolcowi odpowiednią konsystencję. Jeśli pasaż jest wydłużony, stolec staje się twardy, jednak w przypadku biegunki mechanizm ten ulega gwałtownemu zaburzeniu [2]. W zależności od czasu trwania objawów biegunkę klasyfikuje się jako:

• ostrą: do 14 dni,
• przetrwałą: 14–30 dni,
• przewlekłą: powyżej 30 dni [3].

Przyczyny i patomechanizmy

Większość przypadków ostrych biegunek ma podłoże infekcyjne. Najczęstszymi patogenami są wirusy, bakterie oraz rzadziej – pierwotniaki. Wyróżnia się dwa główne patomechanizmy o podłożu infekcyjnym: biegunkę sekrecyjną (wydzielniczą), w której wirusy lub toksyny bakteryjne stymulują nabłonek do aktywnej sekrecji płynów, oraz biegunkę zapalną (wysiękową) [1]. W odróżnieniu od biegunki ostrej, biegunka przewlekła rzadko jest spowodowana zakażeniem. Przyczyną ponad 90% przypadków są nieswoiste zapalenia jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego), rak jelita grubego i zespół jelita drażliwego [4]. Z tej przyczyny każda przewlekła biegunka wymaga dokładnej diagnostyki lekarskiej.

Biegunka podróżnych

Biegunka podróżnych stanowi szczególny powód konsultacji w aptece. Ryzyko zależy głównie od kierunku podróży i jest wyższe w regionach, gdzie klimat, praktyki żywieniowe i standardy higieny znacznie różnią się od tych w kraju pochodzenia podróżnego. Większość biegunek przytrafiających się podróżnym ma charakter samoograniczający się. W niektórych kategoriach wiekowych oraz u osób z chorobami układu odpornościowego lub układu krążenia, ich przebieg może być jednak ciężki, a niekiedy nawet zagrażać życiu [5].

Biegunka poantybiotykowa

Również z tym problemem możemy się często spotkać w aptece. Jest to jedno z najczęstszych działań niepożądanych antybiotykoterapii. W określonych przypadkach może stanowić zagrożenie dla zdrowia pacjenta. W większości przypadków dochodzi do niej wskutek zmiany składu jakościowego i ilościowego mikrobioty jelit wtórnej do antybiotykoterapii. Warto podkreślić, że definiowana jest jako zespół biegunkowy występujący w trakcie lub nawet do dwóch miesięcy po zakończeniu terapii lekami przeciwbakteryjnymi [6]. Biegunka poantybiotykowa występuje średnio u około 20–30% pacjentów poddanych antybiotykoterapii [6]. Najważniejszymi czynnikami ryzyka są: antybiotykoterapia powyżej 4 tygodni, skojarzona, oraz stosowanie antybiotyków o szerokim spektrum działania. Do leków przeciwbakteryjnych o najwyższym jej ryzyku zalicza się fluorochinolony, cefalosporyny II i III generacji, a także klindamycynę [6].

Wywiad w aptece

Nie zawsze sytuacja w aptece pozwala na dłuższy wywiad z pacjentem, zgłaszającym biegunkę. Warto jednak podczas krótkiej rozmowy zapytać i ustalić:

• okoliczności pojawienia się biegunki i czas jej trwania,
• pory występowania luźnych stolców (po posiłkach lub spożyciu pewnych pokarmów),
• wystąpienie takich samych dolegliwości u członków rodziny,
• obecność wymiotów i innych objawów towarzyszących (bóle brzucha, krew w stolcu itd.).
• przyjmowanie antybiotyków w ostatnim czasie.

Prawidłowo przeprowadzony wywiad pozwoli nie tylko na rekomendację właściwego preparatu, ale przede wszystkim na szybką ocenę, czy pacjent może bezpiecznie leczyć się samodzielnie, czy też wymaga pilnej konsultacji medycznej.

Jakie mogą być powikłania?

Najpoważniejszym bezpośrednim zagrożeniem dla zdrowia jest odwodnienie, zaburzenia elektrolitowe (hipernatremia, hiponatremia, hipokaliemia) i zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej (najczęściej kwasica metaboliczna) [7]. Konieczne jest natychmiastowe pogłębienie diagnostyki w przypadku wystąpienia tzw. „czerwonych flag”, do których należą: gorączka, silne i uporczywe bóle brzucha, obecność krwi w stolcu oraz objawy znacznego odwodnienia.

Kompleksowe spojrzenie terapeutyczne

Niezależnie od czynnika wyzwalającego, biegunka zawsze wiąże się z uszkodzeniem bariery śluzówkowej jelita – „wielowarstwowego systemu ochronnego” wyściełającego przewód pokarmowy. Bariera ta jest złożoną strukturą, która umożliwia wchłanianie składników odżywczych , a jednocześnie chroni przed patogenami. Obejmuje ona:

• warstwę komórek nabłonkowych (enterocytów),
• warstwę śluzu pokrywającą nabłonek,
• mikrobiotę jelitową.

Gdy wirusy, bakterie lub proces zapalny uszkadzają tę barierę, wzrasta jej przepuszczalność, nasila się stres oksydacyjny i dochodzi do zaburzenia równowagi mikrobioty. Jelito reaguje zwiększonym wydzielaniem wody i nasileniem perystaltyki – mechanizmem obronnym mającym na celu usunięcie patogenów, czego wynikiem jest biegunka [1, 8]. Hamowanie perystaltyki jelit może więc potencjalnie opóźniać te procesy i sprzyjać przedłużeniu objawów. Co wobec tego rekomendować?

Naturalna opcja terapeutyczna

Farmaceuci są często pierwszym punktem kontaktu dla pacjentów poszukujących pomocy w biegunce. Wyroby medyczne oparte na naturalnych kompleksach stanowią skuteczną alternatywę zarówno dla dorosłych, jak i dla dzieci. Działają w ostrej fazie biegunki, nie hamując perystaltyki, a wspomagając odbudowę funkcji jelit oraz równowagę flory bakteryjnej. Wyroby te, zawierające kompleksy tanin i polifenoli pochodzenia roślinnego, działają przez mechanizm fizjologiczny, normalizując konsystencję stolca, zmniejszając częstość biegunki oraz łagodząc stan zapalny błony śluzowej jelita dzięki:

• działaniu ochronnemu (nieswoiście oddziałując z białkami śluzu i nabłonka jelit, zwiększając konsystencję stolca i tworząc warstwę przylegającą do śluzówki, która sprzyja ochronie błony śluzowej przed substancjami drażniącymi, mediatorami zapalenia i drobnoustrojami oraz odbudowie jej integralności).
• działaniu antyoksydacyjnemu (przeciwdziałają wolnym rodnikom, chroniąc błonę śluzową przed uszkodzeniami oksydacyjnymi).

Dzięki synergii tych działań wspierają powrót prawidłowej funkcji jelit, a tym samym równowagi mikrobioty. To innowacyjne podejście pozwala ograniczyć objawy i przyspieszyć gojenie przy jednoczesnym zachowaniu prawidłowej funkcji jelit. Randomizowane badanie kliniczne u dzieci oraz dane typu real–world evidence (RWE) u dzieci i dorosłych potwierdziły skuteczność i bezpieczeństwo tych wyrobów w leczeniu ostrej biegunki [9, 10]. Wykazano również, że produkt jest w pełni biodegradowalny. Biodegradowalność to zdolność substancji organicznej do rozkładu na prostsze związki lub cząsteczki pod wpływem mikroorganizmów. Nowsze podejścia wykorzystują zaawansowane techniki analityczne, które tworzą ogólny „odcisk chemiczny” próbki, uwzględniający pozostałe substancje i produkty transformacji. Metody te łączą nowoczesne narzędzia statystyczne z technikami, takimi jak LC‑HRMS, UHPLC‑QToF oraz celowaną spektrometrią mas [11]. Zapewniają w ten sposób większą pewność biodegradowalności, co ma szczególne znaczenie w przypadku produktów ochrony zdrowia.

Rola farmaceuty – podsumowanie

Rola farmaceuty w opiece nad pacjentem z biegunką polega przede wszystkim na przeprowadzeniu rzetelnego wywiadu, który pozwoli ocenić czas trwania objawów (ostra biegunka trwa do 14 dni) oraz wykluczyć tzw. „czerwone flagi”, takie jak gorączka powyżej 38°C, silne bóle brzucha czy krew w kale, które wymagają pilnej konsultacji lekarskiej. Kluczowym elementem profesjonalnej porady jest edukacja pacjenta na temat nadrzędnego znaczenia nawadniania czy lekkostrawnej diety. Farmaceuta powinien też zarekomendować środki o udokumentowanej skuteczności i bezpieczeństwie. Warto wziąć pod uwagę nowoczesne opcje, które nie hamują perystaltyki, a wspomagają odbudowę funkcji jelit oraz równowagę flory bakteryjnej.

red.

Piśmiennictwo:

1. Wasielica-Berger J. Ostra biegunka. Gastroenterologia Kliniczna. 2018, 10, 1: 14–22.
2. Przybylska-Feluś M. Od czego zależy konsystencja stolca? Dostęp online (12.04.2026): https://www.mp.pl/pacjent/gastrologia/lista/81628,od-czego-zalezy-konsystencja-stolca

https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2022/10/Zalecenia-NCEZ-biegunka.pdf (dostęp online 12.04.2026).

3. Wiercińska M. Biegunka (rozwolnienie) – objawy, przyczyny, leczenie. Dostęp online (12.04,2026): https://www.mp.pl/pacjent/objawy/50644,biegunka.
4. Zaborowski P. Biegunki podróżnych. Medycyna po Dyplomie. 2011, 6(183): 42–45.
5. Ksiądzyna D. Biegunki poantybiotykowe – profilaktyka i leczenie. Lekarz POZ. 2018, 6:483–493.
6. Szaflarska-Popławska A., Albrecht P., Waśko-Czopnik D., Pokorna-Kałwak D. Stanowisko ekspertów w sprawie stosowania preparatu złożonego zawierającego diosmektyt i elektrolity w leczeniu biegunek ostrych i przewlekłych u dorosłych i dzieci. Lekarz POZ. 2025, 3:135–142.
7. Tang Y., Forsyth C.B., Keshavarzian A. New molecular insights into inflammatory bowel disease-induced diarrhea. Expert Rev Gastroenterol Hepatol. 2011, 5(5):615–625.
8. Cioeta R., Mui P., Rigoni M., Cossu A., Giovagnoni E. Actitan: A Natural Complex for Managing Diarrhea – Insights from Cross-Sectional Survey Research Involving Patients, Pharmacists and Physicians. Gastrointest Disord. 2024, 6(3), 753–764.
9. Russo M., Coppola V., Giannetti E., Buonavolontà R., Piscitelli A., Staiano A. Oral administration of tannins and flavonoids in children with acute diarrhea: a pilot, randomized, control-case study. Ital J Pediatr. 2018, 44: 64.
10. Mattoli L. i wsp. Could natural-complex therapeutic products be useful for preserving biodiversity? UHPLC-qToF approaches to study the ready-biodegradability of a loperamide-based-drug and Lenodiar-Pediatric®. Sustainable Chemistry and Pharmacy. 2024, 41:101715.