Zimno, jako metodę leczenia, stosowano od najdawniejszych czasów, najczęściej w postaci zimnej wody, śniegu, lodu. Celem było uśmierzenie bólu, zapobieganie powstawania krwiaka pourazowego oraz zmniejszenie dolegliwości obecnych przy stanach zapalnych.

Postęp techniczny przyczynił się do rozwoju metod związanych z leczeniem zimnem, a tym samym je rozpowszechnił. Fizjologiczne reakcje organizmu na zimno sprowadzają się do dwóch faz. W pierwszej dochodzi do:

• zwężenia naczyń i zmniejszenia ukrwienia skóry,
• powolnego obniżania temperatury skóry, mięśni, stawów,
• zmniejszenia przemiany materii miejscowej i zwiększenia w części rdzennej,
• redukcji przewodnictwa nerwowego,
• podwyższenia progu bólowego,
• zmniejszenia uwalniania mediatorów bólu i zapalenia,
• zwiększenia napięcia mięśni szkieletowych i ścian naczyń oraz czynności nadnerczy,
• wzrostu ciśnienia tętniczego i żylnego krwi.

Druga faza obejmuje reakcje odwrotne. Zimno, oddziałując na organizm, odbiera energię cieplną tkankom i wzbudza reakcje termoregulacyjne. Po zabiegu krioterapii po 2–6 min (w zależności od temperatury ośrodka) następuje rozszerzenie naczyń, powodujące nawet 4-krotnie większy przepływ krwi przez daną okolicę. Stan taki może trwać przez 2–4 h po zabiegu.

Krioterapia ma szerokie spektrum działania. Jest stosowana w ostrych i przewlekłych stanach zapalnych, w różnego rodzaju bólach (niespowodowanych miejscowym niedokrwieniem i nie na tle nowotworowym), obrzękach pourazowych i pooperacyjnych, stanach pourazowych. Krioterapię wykorzystuje się jako zabieg poprzedzający rehabilitację ruchową w celu zmniejszenia bólu, poprawy zakresu ruchu w stawach oraz ogólnej kondycji pacjenta.

Miejscowe zabiegi zimnolecznicze

• Zabiegi przy użyciu zimnej wody wodociągowej – polegają na polewaniu zimną wodą (15–20°C) poszczególnych części ciała. Warunki takie spełnia woda wodociągowa, lub woda odstana w temperaturze pokojowej.
• Zabiegi przy użyciu peloidów – ziemie lecznicze i borowinę w celach terapeutycznych oziębia się w lodówce do temperatury 3°C i stosuje w postaci okładów.

Miejscowe zabiegi krioterapeutyczne

Do zabiegów przy użyciu lodu lub wody z lodem zalicza się:

• okłady plastikowymi woreczkami lub ręcznikiem wypełnionym płatkami lub kostkami lodu,
• częściową kąpiel w wodzie z lodem (polega na wielokrotnym zanurzaniu chorych części ciała w wodzie z lodem),
• masaż kostką lodu mięśni ścięgien i więzadeł stosowany zapobiegawczo u sportowców wyczynowych przed wysiłkiem fizycznym.

Systemy chłodzące (kriostymulacja kompresyjna) – ten typ zabiegu wykonuje się urządzeniem skonstruowanym z mankietów (dopasowanych do odpowiednich części ciała, który wykorzystuje lód i siłę grawitacji. Zastosowany zimny ucisk działa przeciwobrzękowo i przeciwbólowo.

Zabiegi z zastosowaniem roztworów chłodzących o temperaturze max. 0°C – przeprowadza się je na dwa sposoby: za pomocą ręcznika zamoczonego w wodnym roztworze soli kuchennej zamkniętego w worku foliowym, zamrożonym do -12°C lub jako

okłady gotowymi woreczkami do wielokrotnego użycia zawierającymi żel silikonowy (coldpacks).

Zabiegi do natychmiastowego zastosowania w sytuacjach nagłych – to zraszanie substancjami lotnymi (spraye oziębiające) lub okłady woreczkiem z zawartością dwóch składników chemicznych, które po zmieszaniu wywołują reakcję endotermiczną.

Zabiegi z wykorzystaniem gazów chłodzących. Płynny azot po podgrzaniu przechodzi w postać gazową, a różnica między ciśnieniem w zbiorniku a ciśnieniem atmosferycznym powoduje wypływ pary azotu ze zbiornika do węża zakończonego dyszą. Zabieg wykonuje się od 30 sek. do 3 min, w zależności od wielkości i lokalizacji schładzanej okolicy ciała.

Poza tym do miejscowych zabiegów krioterapeutycznych wykorzystuje się mieszaniny pary ciekłego azotu i schłodzonego powietrza atmosferycznego, nadmuch zimnym powietrzem i ciekły dwutlenek węgla. Wskazania do miejscowej krioterapii:

• ostre i przewlekłe choroby stawów i chrząstek stawowych oraz zespoły bólowe kręgosłupa,
• reumatyzm tkanek miękkich,
• świeże następstwa wypadków i innych urazów,
• choroby chirurgiczne i neurologiczne.

Z kolei krioterapia całego ciała jest wskazana przy:

• zapalnych i zwyrodnieniowych chorobach stawów i zespołach kręgosłupowych,
• fibromialgii,
• kolagenozach,
• przewlekłych bólach,
• chorobach przebiegających ze zwiększonym napięciem mięśni,
• atopowym zapaleniu skóry,
• łuszczycy, również stawowej,
• skłonności do niskiego ciśnienia krwi,
• stanach depresyjnych.

Nie każdy może korzystać z dobrodziejstw kriokomory. Istnieją przeciwwskazania bezwzględne i względne. Do przeciwwskazań bezwzględnych należą m.in.: nietolerancja zimna, wyniszczenie organizmu, choroba Raynauda i podobne, znaczna niedokrwistość, niedoczynność tarczycy, niektóre wady serca i niewydolność krążenia, ostre choroby dróg oddechowych.

dr wych. fiz. Agata Ewa Banaszkiewicz