Kaszel to jedna z częstszych dolegliwości [1]. Dla części pacjentów jest drobną niedogodnością, dla innych – objawem, który wywraca dzień do góry nogami. Nierzadko właśnie kaszel, a nie gorączka czy katar, staje się powodem konsultacji w sezonie infekcyjnym. Wynika to z jego uciążliwości, niepewności co do przyczyny oraz obawy, że infekcja obejmie dolne piętra układu oddechowego. 

Mechanizm powstawania kaszlu

Odruch kaszlu jest fizjologicznym mechanizmem obronnym, którego zadaniem jest oczyszczanie dróg oddechowych np. z zalegającej wydzieliny. Powstaje on w wyniku pobudzenia receptorów kaszlowych zlokalizowanych głównie w krtani, tchawicy i oskrzelach przez bodźce mechaniczne, chemiczne lub zapalne. Zniszczenie nabłonka dróg oddechowych z odsłonięciem zakończeń nerwowych obniża próg reaktywności receptorów kaszlu i powoduje ich uwrażliwienie [2]. Dlatego zaczynają być pobudzane nawet przez te bodźce, które w warunkach prawidłowych nie spowodowałyby ich pobudzenia [2]. Impuls nerwowy z tych receptorów przewodzony jest do ośrodka kaszlu znajdującego się w rdzeniu przedłużonym. Dalsze etapy można podzielić na:

• fazę wdechową (głęboki wdech przy otwartej głośni),
• fazę kompresji (z zatrzymaniem powietrza, zamknięciem głośni oraz wzrostem ciśnienia wewnątrzpłucnego),
• fazę wydechową (nagłe otwarcie głośni na szczycie zwiększonego ciśnienia, wzrostu ciśnienia w jamie brzusznej oraz następczego wypchnięcia powietrza z płuc) [3].

W rezultacie prędkość przepływu powietrza podczas wyzwalania kaszlu może przekraczać nawet 120 km/godz. [3]. Mechanizm ten, choć niezbędny dla ochrony dróg oddechowych, staje się dla pacjenta wyjątkowo dokuczliwy.

Przyczyny kaszlu

Zimą kaszel bardzo często towarzyszy sezonowym chorobom układu oddechowego, których częstość rośnie wraz ze spadkiem temperatur, większą wilgotnością powietrza i długotrwałym przebywaniem w zamkniętych, słabo wentylowanych pomieszczeniach. Najczęstszą przyczyną są infekcje wirusowe górnych dróg oddechowych. W ich przebiegu kaszel początkowo bywa suchy, a z czasem może przechodzić w kaszel mokry związany ze spływaniem wydzieliny po tylnej ścianie gardła. W sezonie zimowym częste są także zapalenia krtani, tchawicy i oskrzeli, w tym ostre zapalenie oskrzeli, w którym kaszel bywa męczący i utrzymuje się nawet kilka tygodni po ustąpieniu innych objawów infekcji. W sezonie jesienno-zimowym istotną, choć często niedocenianą przyczyną kaszlu są także zakażenia Mycoplasma pneumoniae, które odpowiadają za tzw. atypowe infekcje dróg oddechowych, w tym atypowe zapalenie płuc. Choroba rozwija się zwykle podstępnie, z narastającym suchym, uporczywym kaszlem, który może utrzymywać się przez wiele tygodni i niekiedy jest jedynym dominującym objawem. Towarzyszą mu umiarkowana gorączka lub stan podgorączkowy, ból gardła, chrypka, bóle głowy, osłabienie oraz uczucie duszności, często nieproporcjonalne do skąpych zmian osłuchowych w płucach. Zakażenia tego typu częściej występują u dzieci w wieku szkolnym, młodzieży i młodych dorosłych, zwłaszcza w środowiskach o bliskim kontakcie (szkoły, akademiki) [4].

Wywiad farmaceutyczny

Przeprowadzając wywiad z pacjentem, warto dopytać o czas utrzymywania się kaszlu. Poszukując przyczyn występowania przewlekłego kaszlu, należy pamiętać o jednostkach klinicznych mogących objawiać się uporczywym kaszlem. Do najczęstszych nietypowych przyczyn takiego kaszlu należą:

• niedoczynność tarczycy,
• wrodzona polineuropatia czuciowa,
• zaburzenia rytmu serca (głównie przedwczesne skurcze komorowe),
• przerost migdałka gardłoweg,
• woskowina zatykająca przewody słuchowe zewnętrzne [3],
• choroba refluksowa przełyku (GERD – gastroesophageal reflux disease) [2].

Kaszel i jego konsekwencje

Kaszel, choć jest naturalnym mechanizmem obronnym organizmu, w znacznym stopniu obniża komfort życia i może utrudniać proces zdrowienia. Zakłóca sen, prowadząc do zmęczenia, spadku koncentracji i pogorszenia samopoczucia, co z kolei osłabia zdolność organizmu do regeneracji. W ciągu dnia kaszel utrudnia normalne funkcjonowanie – rozmowy, pracę zawodową czy aktywność fizyczną – często wywołując uczucie duszności, bólu w klatce piersiowej lub podrażnienia gardła. Może także powodować dolegliwości wtórne, takie jak bóle mięśni międzyżebrowych, ból głowy, nietrzymanie moczu czy zaostrzenie chorób współistniejących, zwłaszcza u osób starszych. Nie bez znaczenia jest również aspekt społeczny – napady kaszlu bywają krępujące, prowadzą do unikania kontaktów z innymi i obniżenia jakości życia, szczególnie gdy objaw utrzymuje się przez dłuższy czas. Warto wspomnieć o kaszlu poinfekcyjnym, który pojawia się po przebytej infekcji dróg oddechowych i może trwać od kilku do nawet kilku tygodni, mimo ustąpienia innych objawów choroby. Jest wynikiem nadreaktywności dróg oddechowych oraz uszkodzenia lub podrażnienia nabłonka oddechowego przez wirusy lub bakterie, co prowadzi do zwiększonej wrażliwości receptorów kaszlowych [5]. Najczęściej ma charakter suchy lub mało produktywny, nasila się przy mówieniu, śmiechu, wysiłku fizycznym oraz ekspozycji na zimne powietrze, a u części pacjentów bywa szczególnie dokuczliwy w nocy. Choć zazwyczaj ma łagodny i samoograniczający się przebieg, może znacząco obniżać komfort życia i wymagać leczenia objawowego.

Metody postępowania

Leczenie kaszlu obejmuje kilka głównych strategii, które dobiera się w zależności od charakteru kaszlu (suchego lub produktywnego), jego przyczyny oraz wieku i stanu pacjenta. Leki przeciwkaszlowe o działaniu ośrodkowym oddziałują bezpośrednio na ośrodek kaszlu w rdzeniu przedłużonym, hamując odruch kaszlowy. Należą tu kodeina i dekstrometorfan, stosowane głównie w leczeniu uporczywego, suchego kaszlu, zwłaszcza nasilającego się nocą, przy czym wymagają ostrożności ze względu na możliwość działań niepożądanych i ograniczenia wiekowe. Leki o działaniu obwodowym zmniejszają wrażliwość receptorów kaszlowych w drogach oddechowych. Do tej grupy zalicza się m.in. lewodropropizyna.

Metody podtrzymujące obronną rolę kaszlu

Obecnie zwraca się jednak uwagę na te preparaty, które modulują kaszel bez tłumienia go, podtrzymując w ten sposób jego ważną rolę obronną dla dróg oddechowych. Osiągają one ten cel przez:

• efekt bariery – tworzą na błonie śluzowej film i chronią ją przed kontaktem
  z substancjami podrażniającymi;
• efekt antyoksydacyjny – zmniejszają ilość wolnych rodników powstających z powodu stanów zapalnych błony śluzowej;
• mukoregulację – sprzyjają nawodnieniu śluzu w górnych drogach oddechowych, zmniejszając jego lepkość i ułatwiając jego usuwanie;
• nawilżenie – ograniczają otarcia między nagłośnią a gardłem podczas kaszlu;
• nawodnienie – utrzymanie integralności i prawidłowego funkcjonowania błony śluzowej.

Taki złożony efekt możliwy jest dzięki kompleksowi roślinnemu oraz zawartości miodu. „Neutralny” skład jest szczególnie korzystny w przypadku, gdy mogą istnieć znaczne ograniczenia stosowania określonych środków. W tej grupie znajdują się niewątpliwie pacjenci, u których odnotowano choroby współistniejące.

Rola farmaceuty

Właściwe postępowanie w przebiegu kaszlu stanowi złożone zagadnienie. Zależy przede wszystkim od jego charakteru (kaszel suchy lub produktywny), a także od przyczyny. Rekomendując pacjentowi odpowiedni preparat nie należy zapominać o uniwersalnych i kluczowych dla przebiegu leczenia wskazówkach, np. regularnym piciu właściwej ilości płynów (przede wszystkim letniej wody). Wybierając spośród licznych preparatów dostępnych na rynku warto zwrócić uwagę na preparaty, które wykazują fizjologiczne działanie ochronne i na górne drogi oddechowe w wyniku złożonych mechanizmów. Takie świadome i kompleksowe podejście do kaszlu pozwala nie tylko złagodzić objawy, ale także poprawić komfort życia pacjentów w trudnym sezonie infekcyjnym.

red.

Piśmiennictwo:

1. Krenke R. i wsp. Postępowanie w kaszlu u osób dorosłych – rekomendacje dla lekarzy rodzinnych, Lekarz POZ. 2018, 6: 425–452.
2. Grabowski M., Barg W. Leczenie przewlekłego kaszlu. Medycyna po Dyplomie. 2011, 5(182): 104–110.
3. Undrunas A., Kuziemski K. Uporczywy kaszel – trudności diagnostyczno-terapeutyczne w codziennej praktyce lekarskiej. Dostęp on-line 15.12.2025 r.: https://journals.viamedica.pl/forum_medycyny_rodzinnej/article/view/54801/4.
4. Korzon M. Atypowe zapalenie płuc u dzieci i młodzieży. Forum Medycyny Rodzinnej. 2009, 3 (2): 92–98.
5. Cofta Sz., Zienkiewicz P. Kaszel poinfekcyjny. Dostęp online 15.12.2025 r.: https://podyplomie.pl/krztusiec/posts/301.kaszel-poinfekcyjny.