Zespół metaboliczny, zależnie od zastosowanych kryteriów diagnostycznych, dotyczy od 12,5% do 31,4% populacji dorosłych [1]. Metaanaliza 87 badań wykazała, że wiąże się on z około dwukrotnie wyższym ryzykiem zdarzeń sercowo-naczyniowych [2]. Niniejszy artykuł przedstawia praktyczne możliwości wsparcia i edukacji pacjenta w aptece, łącząc modyfikację stylu życia z uzupełniającymi strategiami niefarmakologicznymi.

Czym jest zdrowie kardiometaboliczne?

Zdrowie kardiometaboliczne obejmuje prawidłowe funkcjonowanie układu sercowo-naczyniowego oraz procesów metabolicznych, w tym regulacji glikemii i gospodarki lipidowej. Jednym ze stanów wskazujących na jego zaburzenie jest zespół metaboliczny, rozpoznawany na podstawie współwystępowania określonych nieprawidłowości. W 2022 roku we wspólnym stanowisku polskich towarzystw naukowych i ich sekcji zaproponowano definicję zespołu metabolicznego, zgodnie z którą do jego rozpoznania konieczne jest występowanie otyłości oraz co najmniej dwóch z trzech kryteriów: podwyższonego ciśnienia tętniczego, nieprawidłowego metabolizmu glukozy lub podwyższonego stężenia cholesterolu nie-HDL, przyjętego jako wskaźnik aterogennej dyslipidemii [3]. Metaanalizy wskazują na wysoką częstość występowania zespołu metabolicznego, przy czym wyższy odsetek obserwuje się w krajach o wyższym poziomie zamożności [1]. Zespół ten dotyczy również pacjentów z prawidłowym wskaźnikiem masy ciała (body mass index, BMI). Sam pomiar BMI nie odzwierciedla bowiem rozmieszczenia tkanki tłuszczowej, podczas gdy obwód talii pomaga rozpoznać otyłość brzuszną i związane z nią zwiększone ryzyko metaboliczne [3]. Co istotne, dyslipidemia i wczesne zaburzenia gospodarki węglowodanowej mogą długo nie powodować wyraźnych objawów, dlatego ważną rolę w ich wykrywaniu odgrywają badania profilaktyczne i pracownicy aptek. Farmaceuci i technicy farmaceutyczni podczas codziennych rozmów z pacjentami mogą zwracać uwagę na czynniki ryzyka zespołu metabolicznego, wyjaśniać, dlaczego prawidłowe BMI nie wyklucza zaburzeń metabolicznych, oraz zachęcać do pomiaru obwodu talii, kontroli ciśnienia tętniczego i wykonywania badań profilaktycznych.

Czynniki ryzyka kardiometabolicznego

Czynniki ryzyka kardiometabolicznego można podzielić na dwie podstawowe grupy: niemodyfikowalne oraz modyfikowalne. Wśród czynników niemodyfikowalnych, na które nie mamy bezpośredniego wpływu, wymienia się wiek, płeć oraz uwarunkowania genetyczne. Czynniki modyfikowalne obejmują przede wszystkim niezdrowe nawyki, takie jak niewłaściwa dieta, brak aktywności fizycznej oraz palenie tytoniu [4].

Mechanizmy łączące zaburzenia kardiometaboliczne

Poszczególne czynniki ryzyka kardiometabolicznego często współwystępują, a ich działanie jest powiązane przez wspólne mechanizmy biologiczne. Istotną rolę odgrywa nadmiar tkanki tłuszczowej trzewnej, czyli tłuszczu zgromadzonego wokół narządów jamy brzusznej. Uwalniane z niej wolne kwasy tłuszczowe i substancje prozapalne sprzyjają osłabieniu wrażliwości wątroby i mięśni na insulinę. Początkowo trzustka kompensuje tę nieprawidłowość, zwiększając wydzielanie insuliny. Gdy mechanizm ten przestaje być wystarczający, dochodzi do wzrostu stężenia glukozy we krwi, a z czasem może rozwinąć się cukrzyca typu 2 [5]. Insulinooporność przyczynia się również do zwiększonego wytwarzania przez wątrobę lipoprotein bogatych w triglicerydy oraz obniżenia stężenia cholesterolu HDL. Z kolei podwyższone stężenie cholesterolu LDL sprzyja gromadzeniu się cholesterolu w ścianie tętnic i rozwojowi blaszek miażdżycowych, których pęknięcie może prowadzić do powstania zakrzepu i wystąpienia zawału serca lub udaru niedokrwiennego mózgu [6]. Ważnym elementem tych zależności jest także oś jelito–mikrobiota–wątroba. Dostępność węglowodanów i lipidów w świetle jelita oraz aktywność mikrobioty jelitowej są powiązane z regulacją metabolizmu. Mikrobiota uczestniczy w pozyskiwaniu energii z pożywienia i oddziałuje na procesy związane z jej wykorzystaniem i magazynowaniem przez organizm. Powiązania między jelitem, mikrobiotą jelitową a metabolizmem wątrobowym mogą odgrywać istotną rolę w regulacji gospodarki węglowodanowej i lipidowej [7]. Wzajemne oddziaływanie tych mechanizmów może przyczyniać się do utrzymywania insulinooporności, nasilenia stresu oksydacyjnego oraz podtrzymywania przewlekłego stanu, co w konsekwencji może zwiększać ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych

Znaczenie wczesnej interwencji

Współczesne doniesienia naukowe podkreślają konieczność oceny ryzyka w sposób ciągły, oparty na skumulowanej liczbie nieprawidłowości, a nie tylko binarnej klasyfikacji. W badaniu RIVANA, obejmującym około 13 lat obserwacji, każdy dodatkowy składnik zespołu metabolicznego wiązał się z około 22% wyższym ryzykiem zawału serca, udaru mózgu lub zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych [8]. Modyfikacja poszczególnych parametrów pozwala istotnie poprawić łączny profil ryzyka pacjenta. Oznacza to, że nawet pojedyncza, pozornie umiarkowana nieprawidłowość (np. zwiększony obwód talii, podwyższone ciśnienie tętnicze lub nieprawidłowa glikemia na czczo) powinna być traktowana jako sygnał do wczesnej oceny całkowitego ryzyka, a nie jako izolowany problem. W tym kontekście szczególną rolę mogą odgrywać farmaceuci pracujący w aptekach ogólnodostępnych. Jako łatwo dostępni przedstawiciele systemu ochrony zdrowia farmaceuci mogą przeprowadzać wstępną ocenę czynników ryzyka, a także zachęcać osoby z nieprawidłowymi wynikami do konsultacji lekarskiej i wykonania odpowiednich badań laboratoryjnych. Istotną rolę odgrywają również edukacja w zakresie prawidłowego żywienia i aktywności fizycznej, wspieranie redukcji masy ciała, promowanie przestrzegania zaleceń dotyczących farmakoterapii oraz monitorowanie działań niepożądanych i potencjalnych interakcji lekowych. Działania te wpisują się w model opieki zdrowotnej, w którym apteka pełni funkcję miejsca wczesnego rozpoznawania zagrożeń zdrowotnych i kierowania pacjentów do odpowiedniej diagnostyki oraz leczenia, zanim dojdzie do wystąpienia zdarzenia sercowo-naczyniowego.

Kompleksy polisacharydowe jako postępowanie uzupełniające

Wyroby medyczne oparte na naturalnych kompleksach polisacharydowych (zawierających m.in. błonnik owsiany, glukomannan i śluzy roślinne) oddziałują przez:

• tworzenie żelu w jelicie (w środowisku jelitowym kompleks tworzy lepki żel zmieniający właściwości fizyczne treści pokarmowej, co prowadzi do bardziej stopniowego wchłaniania oraz obniżenia całkowitej ilości wchłoniętych węglowodanów i tłuszczów);
• wiązanie kwasów żółciowych (ograniczenie zwrotnego wchłaniania kwasów żółciowych stymuluje ich syntezę de novo w wątrobie z cholesterolu, co przyczynia się do obniżenia poziomu cholesterolu we krwi);
• modulację pasażu i mikrobioty (przyspieszenie pasażu jelitowego i korzystny wpływ na mikrobiotę jelitową).

Wyroby te mogą więc stanowić cenne uzupełnienie w dbaniu o zdrowie kardiometaboliczne (obok zbilansowanej diety, regularnej aktywności fizycznej i opieki specjalisty).

red.

Piśmiennictwo:

1. Noubiap JJ i wsp. Geographic Distribution of Metabolic Syndrome and Its Components in the General Adult Population: A Meta-Analysis of Global Data from 28 Million Individuals. Diabetes Res Clin Pract. 2022, 188:109924.
2. Mottillo S i wsp. The Metabolic Syndrome and Cardiovascular Risk: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Am Coll Cardiol. 2010, 56(14):1113–1132.
3. Dobrowolski P i wsp. Zespół metaboliczny – nowa definicja i postępowanie w praktyce. Stanowisko PTNT, PTLO, PTL, PTH, PTMR, PTMSŻ, sekcji Prewencji i Epidemiologii PTK, „Klubu 30” PTK oraz sekcji Chirurgii Metabolicznej i Bariatrycznej TChP. Nadciśnienie Tętnicze w Praktyce. 2022, 8, 2: 47–72.
4. Xu SZ, Sathyapalan T. Molecular aspects of cardiovascular risk factors. Biomolecules. 2024, 14(8):1032.
5. Al-Goblan AS, Al-Alfi MA, Khan MZ. Mechanism linking diabetes mellitus and obesity. Diabetes Metab Syndr Obes. 2014, 7:587–591.
6. National Cholesterol Education Program (NCEP) Expert Panel on Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Cholesterol in Adults (Adult Treatment Panel III). Third report of the National Cholesterol Education Program (NCEP) Expert Panel on Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Cholesterol in Adults (Adult Treatment Panel III) final report. Circulation. 2002, 106(25):3143–3421.
7. Guarino G i wsp. Efficacy and safety of a polysaccharide-based natural substance complex in the treatment of obesity and other metabolic syndrome components: a systematic review. Front Drug Saf Regul. 2022, 2:844256.
8. Guembe MJ i wsp. Risk for cardiovascular disease associated with metabolic syndrome and its components: a 13-year prospective study in the RIVANA cohort. Cardiovasc Diabetol. 2020, 19(1):195.