Leki dostępne bez recepty są ważnym elementem samoleczenia, jednak część preparatów OTC zawiera substancje, które mogą być wykorzystywane w celach pozamedycznych. Dotyczy to przede wszystkim produktów zawierających pseudoefedrynę, kodeinę oraz dekstrometorfan.

Jak sytuacja wygląda obecnie?

Obowiązujące obecnie przepisy nakładają na pracowników aptek dodatkowe obowiązki przy wydawaniu leków OTC zawierających substancje o działaniu psychoaktywnym. Preparaty zawierające kodeinę, dekstrometorfan lub pseudoefedrynę mogą być wydawane wyłącznie osobom, które ukończyły 18 lat. Obowiązują również limity dotyczące ilości substancji psychoaktywnej możliwej do wydania w ramach jednorazowej sprzedaży.

Na czym polega problem?

Problemem nie jest pojedynczy zakup w aptece, ale możliwość wielokrotnego nabywania takich preparatów w różnych placówkach. Obecne przepisy ograniczają bowiem ilość substancji, którą można wydać podczas jednej transakcji, jednak nie pozwalają farmaceucie sprawdzić, czy pacjent tego samego dnia lub w krótkim odstępie czasu nie kupił podobnego produktu w innej aptece. W praktyce oznacza to, że osoba chcąca nabyć większą ilość preparatów może próbować dokonać zakupów w kilku placówkach. To właśnie zjawisko określane jako „turystyka apteczna” jest jednym z powodów poszukiwania nowych rozwiązań. Jak wskazuje Główny Inspektorat Farmaceutyczny (GIF), obecnie brakuje systemowego monitorowania takich transakcji, co utrudnia przeciwdziałanie wielokrotnemu nabywaniu preparatów zawierających substancje psychoaktywne. Właśnie dlatego pojawiła się propozycja, aby wprowadzić system umożliwiający monitorowanie takich zakupów z wykorzystaniem numeru PESEL pacjenta [1, 2, 3].

Co jest planowane?

Jednym z proponowanych rozwiązań jest weryfikacja tożsamości nabywcy za pomocą numeru PESEL oraz rejestrowanie informacji o wydaniu leku w systemie P1. W praktyce oznaczałoby to zmianę obecnego modelu. System powiązany z numerem PESEL mógłby umożliwić kontrolę zakupów na poziomie całego systemu, a nie tylko pojedynczej placówki. Propozycja zakłada wykorzystanie istniejącego systemu teleinformatycznego P1 do ewidencjonowania wydania wskazanych leków OTC, przy czym na obecnym etapie nie ma jeszcze ostatecznego kształtu ani harmonogramu wdrożenia tych rozwiązań.

Podsumowanie

Ograniczenie sprzedaży leków OTC zawierających substancje psychoaktywne nie jest nowym pomysłem. Problemem pozostaje jednak wciąż brak możliwości skutecznego monitorowania zakupów dokonywanych przez tę samą osobę w różnych aptekach. Proponowane wykorzystanie numeru PESEL i systemu P1 miałoby tę lukę częściowo zamknąć, umożliwiając kontrolowanie zakupów nie tylko w ramach jednej transakcji, ale w szerszej perspektywie. Szczególnie istotne będzie jednak takie zaprojektowanie nowych przepisów i systemu, aby ograniczać nadużycia, nie utrudniając jednocześnie dostępu do prawidłowo prowadzonego leczenia (biorąc pod uwagę zbliżający się sezon infekcyjny). Sam GIF podkreśla, że proponowane rozwiązania mają służyć zwiększeniu bezpieczeństwa farmakoterapii, a nie ograniczeniu dostępu pacjentów stosujących leki zgodnie ze wskazaniami.

red.

Źródła:

1. https://www.gov.pl/web/gif/komisja-ds-petycji-o-dodatkowych-warunkach-wydawania-wybranych-lekow-otc (dostęp 20.08.2026).
2. https://www.rp.pl/leki-i-terapie/art45020461-beda-limity-na-wybrane-leki-bez-recepty-ministerstwo-zdrowia-szykuje-bat-na-receptomaty (dostęp 20.08.2026).
3. https://www.rynekzdrowia.pl/Farmacja/Ograniczenia-na-wybrane-leki-bez-recepty-System-zablokuje-sprzedaz-ponad-limit,287818,6.html (dostęp 20.08.2026).