Postęp w dziedzinie medycyny oraz rozwój edukacji sprzyjają skuteczniejszemu leczeniu chorób i ich profilaktyce. Wydłużanie się średniej długości życia powoduje wzrost odsetka osób dotkniętych chorobami związanymi z wiekiem, takimi jak otępienie.

Sto lat temu, w 1918 r., świat doświadczył pandemii grypy, która unaoczniła skalę zagrożenia, jakie stanowiły choroby zakaźne. Wprowadzenie szczepień oraz odkrycie antybiotyków zapoczątkowały spadek ich znaczenia jako głównej przyczyny zgonów. W efekcie choroby serca i nowotwory stały się dominującymi przyczynami śmiertelności. Rozwój strategii kontroli czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych oraz postępy w leczeniu chorób serca i nowotworów przyczyniły się do ograniczenia ich wpływu na zdrowie populacji.

Obecnie rosnącym wyzwaniem zdrowotnym są choroby neurodegeneracyjne, których częstość występowania zwiększa się wraz ze starzeniem się społeczeństw i wydłużaniem życia. Wiele z nich prowadzi do otępienia, którego najczęstszą przyczyną jest choroba Alzheimera, odpowiadająca za około 60–70% przypadków. Do innych częstych przyczyn należą otępienie naczyniowe, otępienie z ciałami Lewy’ego oraz otępienie czołowo-skroniowe.

Czynniki ryzyka chorób dzieli się na niemodyfikowalne i modyfikowalne. Do pierwszej grupy należą wiek, płeć oraz predyspozycje genetyczne, natomiast czynniki modyfikowalne związane są ze stylem życia i stanem zdrowia. Ich znaczenie zmienia się w zależności od etapu życia. W wytycznych National Institute for Health and Care Excellence (NICE) oraz raportach National Institutes of Health (NIH) wskazano liczne modyfikowalne czynniki ryzyka otępienia. We wczesnym okresie życia istotnym czynnikiem jest niski poziom wykształcenia, w wieku średnim – niedosłuch, nadciśnienie tętnicze i otyłość, natomiast w wieku starszym – palenie tytoniu, depresja, niska aktywność fizyczna, izolacja społeczna oraz cukrzyca.

Poziom wykształcenia

Szacuje się, że ryzyko rozwoju otępienia jest istotnie niższe u osób, które ukończyły co najmniej szkołę średnią, niż u osób z niższym poziomem wykształcenia. Nie ustalono jednak jednoznacznie, czy kontynuowanie edukacji na poziomie wyższym zapewnia dodatkowy efekt ochronny. Z poziomem wykształcenia wiążą się również indywidualne zdolności poznawcze. W 1932 r. w Szkocji przeprowadzono szeroko zakrojone badanie, w ramach którego oceniono iloraz inteligencji u 11-letnich dzieci. Późniejsze analizy wykazały, że osoby osiągające wyższe wyniki w testach inteligencji w wieku 11 lat były obciążone mniejszym ryzykiem rozwoju otępienia po ukończeniu 70. roku życia.

Aktywność fizyczna

Aktywność fizyczna odgrywa istotną rolę w profilaktyce wielu chorób przewlekłych, w tym chorób naczyniowo-mózgowych, cukrzycy, otyłości oraz nadciśnienia tętniczego. Liczne badania wykazały związek między wyższym poziomem aktywności fizycznej a mniejszym ryzykiem rozwoju otępienia. W jednym z badań, trwającym 12 miesięcy i obejmującym 120 osób bez zaburzeń funkcji poznawczych, stwierdzono zwiększenie objętości przedniej części hipokampa oraz poprawę pamięci przestrzennej u uczestników regularnie wykonujących ćwiczenia aerobowe. Wyniki te sugerują, że aktywność fizyczna może korzystnie wpływać na strukturę mózgu oraz funkcje poznawcze, przyczyniając się do zmniejszenia ryzyka rozwoju otępienia.

Picie alkoholu

Związek między spożyciem alkoholu a ryzykiem otępienia pozostaje przedmiotem badań. Wcześniejsze obserwacje sugerowały, że niewielkie lub umiarkowane spożycie alkoholu może wiązać się z niższym ryzykiem otępienia, jednak nowsze analizy wskazują, że wyniki te mogą wynikać z czynników zakłócających, takich jak styl życia czy stan zdrowia badanych osób.

Nie ulega wątpliwości, że przewlekłe i nadmierne spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko zaburzeń poznawczych oraz może prowadzić do otępienia związanego z alkoholem, w tym zespołu Korsakowa. W badaniach wykazano również zależny od dawki związek między spożyciem alkoholu a zanikiem hipokampa oraz szybszym pogarszaniem się niektórych funkcji poznawczych, w tym płynności słownej.

Palenie papierosów

Dane z 2010 r. wskazują, że odsetek ryzyka populacyjnego rozwoju choroby Alzheimera przypisywany paleniu tytoniu wynosi około 19,1%. Mechanizmy odpowiedzialne za ten niekorzystny wpływ nie są w pełni poznane, jednak sugeruje się udział procesów, takich jak stres oksydacyjny, stan zapalny oraz uszkodzenie naczyń krwionośnych. Badacze wskazują również, że zaprzestanie palenia tytoniu może prowadzić do zmniejszenia ryzyka otępienia do poziomu zbliżonego do osób, które nigdy nie paliły.

Dieta

Uważa się, że do pogorszenie funkcji poznawczych przyczynia się stres oksydacyjny oraz zaburzenia naczyniowe. Na tej podstawie wielu badaczy próbuje wykazać neuroprotekcyjne właściwości antyoksydantów. Dieta śródziemnomorska zawiera wiele składników bogatych w antyoksydanty, takich jak orzechy, owoce jagodowe oraz czerwone wino. Badania wykazały, że dieta śródziemnomorska z dodatkiem oliwy z oliwek wiąże się z poprawą funkcji poznawczych, ocenianych na podstawie wskaźników pamięci oraz funkcji wykonawczych. Poprawa w zakresie funkcji wykonawczych, pamięci i uczenia się wiąże się również ze stosowaniem diety DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) oraz diety MIND (Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay) – będącej połączeniem diety śródziemnomorskiej i diety DASH. Dieta MIND wiąże się z wolniejszym pogarszaniem się funkcji poznawczych. Ścisłe przestrzeganie każdej z tych diet wiąże się ze zmniejszonym ryzykiem choroby Alzheimera. Przestrzeganie zasad diety MIND w stopniu umiarkowanym również redukuje (choć w mniejszym stopniu) ryzyko wystąpienia choroby Alzheimera.

Leki

Różne grupy leków były podejrzewane o niekorzystny wpływ na funkcje poznawcze. Badania w wielu przypadkach nie potwierdziły jednak tych podejrzeń. Dotyczy to m.in. statyn, których stosowanie wiązano z pogorszeniem pamięci i splątaniem, ustępującymi po odstawieniu leku. Metaanaliza obejmująca 23 443 pacjentów nie wykazała istotnych różnic w zakresie funkcji poznawczych między osobami leczonymi statynami a otrzymującymi placebo.

Inne badania dotyczą inhibitorów pompy protonowej (IPP). W modelach zwierzęcych wykazano, że lanzoprazol nasila syntezę amyloidu i zwiększa zawartość jednego z beta-amyloidów w mózgu. Stosowanie inhibitorów pompy protonowej wiąże się również z ryzykiem niedoboru witaminy B12, który może prowadzić do objawów neurologicznych, w tym otępienia. W ostatnich latach przeprowadzono kilka dużych badań prospektywnych oceniających ryzyko otępienia związane ze stosowaniem IPP. Niektóre z nich wykazały zwiększone ryzyko otępienia u osób przyjmujących IPP, jednak istnieją także badania, które nie potwierdzają tego związku.

Kolejną grupą leków podejrzewaną o udział w rozwoju zespołów otępiennych są leki cholinolityczne. Są one powszechnie stosowane w leczeniu wielu schorzeń, od zespołu pęcherza nadreaktywnego po alergie sezonowe. Dobrze udokumentowano ich ostre działanie na ośrodkowy układ nerwowy, obejmujące różnorodne objawy psychiczne i zaburzenia funkcji poznawczych, takie jak pogorszenie pamięci i uwagi, pobudzenie, omamy, a nawet majaczenie. Osoby w podeszłym wieku są bardziej podatne na takie działania niż osoby młodsze. Uważa się, że wynika to ze związanego z wiekiem zmniejszenia liczby neuronów i/lub receptorów cholinergicznych, mniej wydajnych procesów metabolizmu leków w wątrobie i ich wydalania przez nerki oraz zwiększonej przepuszczalności bariery krew–mózg. Chociaż brak jest jednoznacznych dowodów, efekty te są powszechnie uznawane za przemijające i odwracalne.

Niedobory witamin

Ze zwiększonym ryzykiem rozwoju zaburzeń funkcji poznawczych wiąże się wiele niedoborów witamin. Wykazano m.in. niższe średnie stężenie witaminy C u osób z zaburzeniami poznawczymi w porównaniu z osobami bez takich zaburzeń, jednak nie ustalono jej optymalnego poziomu. Inne badania potwierdziły związek niedoboru witaminy D ze zwiększonym ryzykiem otępienia i choroby Alzheimera. Z kolei wyższe stężenie witaminy E wiązano ze zmniejszonym ryzykiem rozwoju choroby Alzheimera, co przypisuje się jej właściwościom antyoksydacyjnym, biorąc pod uwagę rosnącą liczbę danych wskazujących na udział stresu oksydacyjnego w patogenezie tej choroby. Suplementację witaminy E zaleca się jednak wyłącznie w przypadku jej niedoboru i z ostrożnością, ponieważ wysokie dawki (≥ 400 IU/dobę) mogą wiązać się ze zwiększoną śmiertelnością ogólną.

Stężenie homocysteiny w surowicy odzwierciedla stan czynnościowy witamin z grupy B – kwasu foliowego oraz witamin B6 i B12. Podwyższone stężenie homocysteiny stanowi czynnik ryzyka pogorszenia funkcji poznawczych, zmian istoty białej, zaniku mózgu, zwyrodnienia włókienkowego oraz otępienia.

Stany patologiczne jamy ustnej

Choroby jamy ustnej, takie jak zapalenie dziąseł, których częstość wzrasta z wiekiem, wiązano również z zaburzeniami funkcji poznawczych. Wykorzystując serologiczny marker zapalenia przyzębia (przeciwciała IgG przeciwko Porphyromonas gingivalis), wykazano jego związek z zaburzeniami pamięci opóźnionej oraz liczenia.

Podwyższone stężenia przeciwciał IgG przeciwko innym bakteriom obecnym w obrębie dziąseł (Actinomyces naeslundii, Eubacterium nodatum) wiązano natomiast ze zwiększoną częstością występowania choroby Alzheimera.

Jak można ograniczyć ryzyko chorób otępiennych?

Oprócz omówionych wyżej czynników zwiększonego ryzyka chorób otępiennych badacze zwracają uwagę także na inne aspekty. Należy do nich ograniczenie lub brak kontaktów społecznych. Z licznych badań wynika, że znane są czynniki ryzyka pogorszenia funkcji poznawczych oraz rozwoju otępienia i choroby Alzheimera, jednak mniej danych dotyczy skutecznych metod prewencji. Dostępne wyniki badań sugerują, że największe działanie ochronne mają interwencje wielokierunkowe. Należą do nich:

• dieta śródziemnomorska lub MIND, z uwzględnieniem wyrównania niedoborów witamin z grupy B oraz witamin C, D i E;
• regularna aktywność fizyczna o charakterze aerobowym;
• trening poznawczy, obejmujący naukę nowych umiejętności i aktywności angażujące funkcje poznawcze (np. krzyżówki);
• utrzymanie aktywności społecznej;
• redukcja czynników ryzyka naczyniowego, w tym leczenie nadciśnienia tętniczego, hiperlipidemii i cukrzycy, utrzymanie prawidłowej masy ciała, unikanie palenia oraz dbanie o higienę snu;
• ograniczenie stosowania leków cholinolitycznych;
• unikanie nadużywania alkoholu;
• leczenie depresji i zaburzeń lękowych.

dr n. farm. Barbara Figura