Rola farmaceuty w procesie rekomendacji wyrobów medycznych stosowanych w zaparciach jest szczególnie istotna, ponieważ to właśnie on często stanowi pierwszy punkt kontaktu pacjenta z systemem ochrony zdrowia. Znaczenie tej roli rośnie wraz z pojawianiem się nowych kategorii produktów dostępnych w aptekach.

Zaparcia – definicja

Zaparcia stanowią jedno z najczęstszych zaburzeń czynnościowych układu pokarmowego, które dotykają znaczną część populacji na całym świecie. Choć w ujęciu klinicznym lekarze często definiują je jako rzadkie wypróżnienia (mniej niż trzy razy w tygodniu), to pacjenci postrzegają ten problem znacznie szerzej [1]. Dla wielu z nich zaparcia to nie tylko niska częstość wypróżnień, ale przede wszystkim wiele uciążliwych dolegliwości, takich jak uczucie niepełnego wypróżnienia, wzdęcia, dyskomfort w jamie brzusznej oraz konieczność silnego parcia.

Zaparcia – często zgłaszany w aptece problem

Niektóre dane sugerują, że problem dotyczy od 1% do nawet 80% światowej populacji [1]. Należy jednak podkreślić, że w różnych częściach świata są stosowane odmienne definicje. W krajach wysoko rozwiniętych zaburzenie to występuje w przypadku 2–28% populacji, a jego częstość rośnie wraz z wiekiem [1]. Warto też zaznaczyć, że zaparcia 2–3-krotnie częściej dotyczą kobiet, co jest prawdopodobnie spowodowane różnicami anatomicznymi oraz hormonalnymi [2]. Większość przypadków zgłaszanych w ogólnodostępnych aptekach ma charakter idiopatyczny, czyli nie ma organicznej przyczyny. Typowe czynniki predysponujące obejmują wówczas:

• niedostateczne spożycie błonnika pokarmowego; mimo edukacji w tym zakresie wciąż rola błonnika jest niedoceniana;
• zbyt małą podaż płynów; wiele osób nie przyjmuje wystarczającej ilości płynów w ciągu dnia, często zastępując wodę kawą, co nie sprzyja prawidłowemu nawodnieniu organizmu;
• siedzący tryb życia i brak aktywności fizycznej, szczególnie widoczne u osób wykonujących pracę biurową;
• tłumienie potrzeby wypróżnienia; powszechnie spotykana w pediatrii sytuacja, w której dzieci wstrzymują wypróżnianie, np. rozproszone zabawą lub innymi zajęciami, co prowadzi do gromadzenia się mas kałowych. W efekcie stolec staje się coraz bardziej suchy i trudniejszy do wydalenia, co zapoczątkowuje błędne koło zaparć;
• zmiany rutyny lub otoczenia, np. wyjazd służbowy, wakacyjny urlop;
• stres, m.in. oczekiwanie na zbliżający się egzamin lub ważne wydarzenie rodzinne [3].

Czynniki te występują powszechnie (często w różnych kombinacjach), co wyjaśnia, dlaczego zaparcia stanowią tak istotny problem w poradnictwie farmaceutycznym. Zdecydowana większość pacjentów z zaparciami może być skutecznie leczona na poziomie apteki. Jedynie chorzy z objawami alarmowymi sugerującymi chorobę organiczną oraz pacjenci z utrzymującymi się dolegliwościami mimo zastosowania odpowiedniego leczenia powinni być kierowani do specjalisty.

Metody postępowania

Leczenie niefarmakologiczne zaparć jest bezsprzecznie terapią pierwszego wyboru. Pacjent powinien rozpocząć je od modyfikacji stylu życia oraz zmiany diety. Podstawowym postępowaniem jest zwiększenie spożycia produktów będących źródłem błonnika pokarmowego (warzyw, owoców, pełnoziarnistych produktów zbożowych, nasion roślin strączkowych oraz pestek). Korzystne jest stopniowe zwiększanie podaży błonnika, aby zminimalizować początkowy dyskomfort, taki jak wzdęcia [2]. Bardzo ważne jest również zwiększenie ilości wypijanych płynów (głównie wody), co spotęguje korzystny wpływ błonnika pokarmowego. Zaparcia są także silnie związane z niedostateczną aktywnością fizyczną. Zastosowanie umiarkowanego wysiłku fizycznego, przez 30–60 minut dziennie, istotnie poprawi konsystencję stolca [2]. Złożony charakter zaparć sprawia, że standardowe podejście terapeutyczne, oparte na środkach farmakologicznych, nie zawsze jest optymalne. Obecnie podkreśla się, że celem powinno być przywrócenie funkcji fizjologicznych, a nie tylko „wywołanie” wypróżnienia. Coraz częściej sięga się więc po wyroby medyczne oparte na substancjach naturalnych, które oferują jednocześnie korzystny profil bezpieczeństwa [4]. Niefarmakologiczne wyroby medyczne oparte na naturalnym kompleksie stanowią odmienne podejście w porównaniu z tradycyjnymi środkami przeczyszczającymi. Zamiast polegać na pojedynczym mechanizmie, przeciwdziałają schorzeniu na wielu poziomach fizjologicznych:

• wspomagają motorykę jelit,
• poprawiają nawilżenie i konsystencję stolca,
• przyczyniają się do ograniczenia łagodnego stanu zapalnego błony śluzowej.

Adhezja ma znaczenie, czyli nowe kryterium w rekomendacji

Przy wyborze odpowiedniego wyrobu medycznego należy uwzględnić dodatkowe kryterium – zdolność produktu do adhezji do błony śluzowej. W przypadku wyrobów medycznych działających w obrębie jelit, kluczowe jest bowiem, aby substancje mogły pozostawać w bezpośrednim kontakcie z tkanką w fizjologicznych warunkach przez odpowiednio długi czas. Badanie adhezji ocenia, na ile produkt jest w stanie utrzymać przyleganie do nabłonka jelitowego w warunkach naśladujących stres fizjologiczny, taki jak obecność czynników agresywnych czy pasaż treści jelitowej. Badanie to przeprowadza się zazwyczaj przez naniesienie produktu na warstwę komórek, a następnie poddanie próbki kontrolowanemu obciążeniu mechanicznemu, np. przez przemywanie powierzchni płynem fizjologicznym z określoną prędkością przepływu. Wykorzystanie metody nachylonej płaszczyzny, pozwala zmierzyć mukoadhezyjność jako funkcję retencji preparatu na podłożu biologicznym, mierząc dystans, jaki kropla produktu pokonuje na pochyłej powierzchni w porównaniu do roztworu kontrolnego. Choć parametry biofizykalne nie zastępują danych klinicznych, to jednak wzmacniają uzasadnienie naukowe działania wyrobu, dostarczając dowodów na biologiczną wiarygodność jego skuteczności w łagodzeniu objawów, takich jak zaparcia. Dzięki adhezji wyrób medyczny przestaje być tylko substancją przechodzącą przez przewód pokarmowy, a staje się aktywną barierą wspierającą fizjologiczne mechanizmy obronne organizmu [5, 6, 7].

Nowe podejście do rekomendacji w aptece

Rola farmaceuty w procesie rekomendacji wyrobów medycznych na zaparcia jest kluczowa, ponieważ to on często stanowi pierwszy punkt kontaktu dla pacjenta. Rola ta ewoluuje wraz z pojawieniem się innowacyjnych kategorii produktów. Farmaceuci, obok lekarzy, są grupą, która uwzględnia postęp technologiczny oraz innowacyjność. Rola farmaceuty polega również na selekcji produktów o potwierdzonej skuteczności. Farmaceuta, rozumiejąc mechanizmy, takie jak adhezja czy mukoadhezja, potrafi ocenić wartość naukową produktu – wie, że zdolność przylegania do śluzówki nie jest tylko cechą fizyczną, ale fundamentem działania barierowego i ochronnego. Jeśli produkt ma tworzyć warstwę ochronną na błonie śluzowej jelita lub wywierać miejscowe działanie typu barierowego, musi pozostawać w kontakcie z tkanką przez wystarczająco długi czas.

Podsumowując, farmaceuta nie jest tylko sprzedawcą, ale wykwalifikowanym partnerem w opiece zdrowotnej, który potrafi zaoferować pacjentowi bezpieczną i nowoczesną alternatywę dla tradycyjnych terapii.

Źródła:

1. Waluga M. Zaparcie – co powinien wiedzieć lekarz. Dostęp online (14.02.2026): https://podyplomie.pl/medycyna/36599,zaparcie-co-powinien-wiedziec-lekarz?
2. Daniluk J. Przewlekłe zaparcia – niedoceniany problem kliniczny, Varia Medica 2018, 2(4): 286–296.
3. Bharucha A.E., Pemberton J.H., Locke G.R. 3rd. American Gastroenterological Association technical review on constipation. Gastroenterology 2013, 144(1): 218–38.
4. Giovagnoni E. Substance-based medical devices made of natural substances: An opportunity for therapeutic innovation, Front Drug Saf Regul 2022, 2: 998114.
5. Caterbi S., Buttarini C., Garetto S., Franco Moscardini I., Ughetto S., Guerrini A., et al. A Non-Pharmacological Paradigm Captures the Complexity in the Mechanism of Action of Poliprotect Against Gastroesophageal Reflux Disease and Dyspepsia, Int J Mol Sci 2025, 26(3): 1181
6. Andrews G.P., Laverty T.P., Jones D.S. Mucoadhesive polymeric platforms for controlled drug delivery, Eur J Pharm Biopharm 2009, 71(3): 505–18.
7. Bischoff S.C., Barbara G., Buurman W., Ockhuizen T., Schulzke J.D., Serino M., Tilg H., Watson A, Wells JM. Intestinal permeability – a new target for disease prevention and therapy. BMC Gastroenterol 2014, 14: 189.