Siniaki i stłuczenia należą do najczęstszych powodów zgłaszania się pacjentów do apteki. Choć w większości przypadków są one następstwem urazu mechanicznego i nie stanowią zagrożenia dla zdrowia, to nie powinny być traktowane wyłącznie jako problem kosmetyczny.

Rola farmaceuty

W praktyce aptecznej kluczowe znaczenie ma nie tylko znajomość dostępnych preparatów, lecz przede wszystkim umiejętność przeprowadzenia wywiadu oraz zaproponowania terapii o odpowiednim profilu bezpieczeństwa. Należy zachować czujność, ponieważ częste, samoistne lub nietypowo zlokalizowane siniaki mogą być objawem zaburzeń krzepnięcia lub pewnych niedoborów czy działań niepożądanych leków. Łatwe siniaczenie się i krwawienia są także wyróżniającymi się cechami niektórych dziedzicznych chorób tkanki łącznej, uwarunkowanych defektem kolagenu [1]. To dlatego podkreśla się znaczenie wywiadu z pacjentem i zadania mu kilku prostych, ale ważnych pytań. Odrębnym zagadnieniem są siniaki u dzieci, które w trakcie swojej aktywności fizycznej nie przywiązują początkowo wagi do doznanych urazów, a siniaki mogą być u nich zauważane dopiero po pewnym czasie. W praktyce aptecznej kluczowe znaczenie ma nie tylko znajomość dostępnych preparatów, lecz przede wszystkim umiejętność przeprowadzenia wywiadu oraz zaproponowania terapii o odpowiednim profilu bezpieczeństwa.

Czym są siniaki i stłuczenia?

Siniaki to wynaczynienia krwi do tkanek miękkich o średnicy od kilku milimetrów do nawet kilku centymetrów [1]. Powstają najczęściej na skutek urazu mechanicznego. Zdarzają się często sportowcom, pracownikom budowlanym i fizycznym, ale też kobietom oraz osobom starszym (ponieważ wraz z wiekiem skóra i naczynia krwionośne stają się delikatniejsze, przez co łatwiej ulegają uszkodzeniom nawet przy niewielkich urazach). Warto zwrócić też uwagę na młodzież uprawiającą sporty, takie jak piłka nożna, koszykówka, piłka ręczna, sporty walki, hokej, jazda na rowerze, jazda na rolkach oraz skateboarding, które przez częste upadki i kontakt fizyczny sprzyjają powstawaniu siniaków. Stłuczenie obejmuje dodatkowo uszkodzenie tkanek bez przerwania ciągłości skóry, często z towarzyszącym bólem i obrzękiem. Fizjologiczny proces gojenia obejmuje stopniową resorpcję krwiaka, co klinicznie objawia się zmianą zabarwienia skóry. Preparaty stosowane miejscowo mają na celu przyspieszenie tego procesu oraz złagodzenie objawów towarzyszących.

Dostępne preparaty – zróżnicowanie pod względem statusu dostępności

Rynek preparatów stosowanych przy siniakach i stłuczeniach jest zróżnicowany pod względem statusu, co ma istotne znaczenie zarówno dla farmaceuty, jak i dla pacjenta. Dostępne są trzy główne kategorie produktów: leki OTC, wyroby medyczne oraz kosmetyki. Dla farmaceuty zrozumienie tych różnic statusowych pozwala na bardziej świadome rekomendowanie preparatów. Wiedza ta pozwala wyodrębnić preparaty, które mają solidne podstawy działania i oddzielić je od środków, które pełnią raczej funkcję wyłącznie pielęgnacyjną.

Siniaki i stłuczenia – substancje czynne

Wśród substancji stosowanych w leczeniu siniaków i stłuczeń najczęściej spotykamy kilka grup związków o zróżnicowanych mechanizmach działania. Heparyna i jej pochodne wykazują działanie przeciwzakrzepowe i przeciwzapalne, co może wspierać wchłanianie krwiaka, jednak ich stosowanie wymaga ostrożności. Stosowanie heparyny na duże powierzchnie skóry lub podczas jednoczesnego leczenia przeciwzakrzepowego, np. podczas podawania leków przeciwzakrzepowych lub kwasu acetylosalicylowego, zwiększa ryzyko wystąpienia krwawienia [2]. Z tego względu, mimo swojej skuteczności, nie zawsze jest pierwszym wyborem, zwłaszcza u osób starszych oraz pacjentów z wielolekowością. W takich sytuacjach zasadne może być sięgnięcie po preparaty zawierające inne substancje czynne, w tym związki pochodzenia roślinnego.

Arnika, nagietek i kasztanowiec – dobrze dobrane trio

Stosuje się je tradycyjnie w różnego rodzaju niewielkich stanach pourazowych, jako środek ułatwiający i przyspieszający resorpcję małych wylewów podskórnych, w przypadku wystąpienia obrzęków po urazach mechanicznych (np. przy stłuczeniach), również w bólach mięśniowych po treningach sportowych. Przykładem jest połączenie wyciągu z arniki górskiej, nagietka lekarskiego i kasztanowca zwyczajnego. Składniki te działają komplementarnie, obejmując różne mechanizmy patofizjologiczne towarzyszące stłuczeniom. Arnika górska wykazuje silne działanie przeciwzapalne i przeciwobrzękowe, związane m.in. z obecnością laktonów seskwiterpenowych, które hamują kaskadę cytokin prozapalnych [3].

Nagietek lekarski (łac. Calendula officinalis L.) należy do najstarszych roślin leczniczych wykorzystywanych już w starożytności. Obecnie dostarcza surowca zielarskiego o dużym znaczeniu dla przemysłu farmaceutycznego i kosmetycznego. Działanie lecznicze surowców z nagietka jest częściowo związane z antyoksydacyjnymi właściwościami niektórych jego składników [4, 5, 6]. Nagietek lekarski jest też ceniony za właściwości gojące [4, 5]. Kasztanowiec zwyczajny (łac. Aesculus hippocastanum L.) należy do drzew liściastych o dużym znaczeniu zdrowotnym. W celach leczniczych wykorzystuje się praktycznie całą roślinę kasztanowca, poczynając od nasion, przez korę, kwiaty, aż do samych liści. Dominującym składnikiem biologicznie aktywnym owoców kasztanowca jest escyna, odpowiedzialna za poprawę napięcia ścian naczyń żylnych oraz zmniejszenie ich przepuszczalności. Poza escyną w owocach obecne są liczne związki polifenolowe, w tym flawonoidy, a także proantocyjanidyny i katechiny [7, 8]. Wyciąg z kory kasztanowca, charakteryzuje się z kolei działaniem ściągającym (zmniejszającym obrzęk, krwawienie) [8].

Podsumowanie

Preparaty roślinne stanowią wartościową opcję terapeutyczną w leczeniu drobnych urazów, niewymagających pogłębionej diagnostyki lekarskiej. Połączenie arniki, nagietka i wyciągu z kory kasztanowca stanowi klasyczne, komplementarne trio roślinne stosowane w łagodnych stanach pourazowych, takich jak stłuczenia, obrzęki, niewielkie wylewy podskórne czy bóle mięśniowe po wysiłku fizycznym. Składniki te uzupełniają się wzajemnie: arnika działa silnie przeciwzapalnie i przeciwobrzękowo, nagietek wspiera procesy regeneracji i gojenia tkanek dzięki właściwościom antyoksydacyjnym, natomiast kasztanowiec zmniejsza obrzęk i krwawienie. Dzięki temu ich łączne zastosowanie sprzyja szybszej resorpcji krwiaków, zmniejszeniu obrzęku oraz poprawie komfortu w okresie rekonwalescencji po urazach. Warto podkreślić, że siniaki i stłuczenia, choć powszechne, wymagają od farmaceuty czujności i wiedzy. Odpowiednio przeprowadzony wywiad oraz znajomość mechanizmów działania substancji czynnych pozwalają na właściwe wsparcie pacjenta.

Źródła:

1. Sułek K., Wybroczyny i siniaki – pierwsze kroki diagnostyczne, Diagnostyka w POZ, 2018.
2. Charakterystyka Produktu Leczniczego miejscowego zawierającego heparynę.
3. Nawrot J. i wsp., Arnika górska jako roślina lecznicza, Post Fitoter 2021, 22(1): 32–35.
4. European Medicines Agency: Assessment report on Calendula officinalis L., flos. 2018.
5. Shahane K., Kshirsagar M., Tambe S., Jain D., Rout S., Ferreira M.K.M., Mali S., Amin P., Srivastav P.P., Cruz J., Lima R.R., An Updated Review on the Multifaceted Therapeutic Potential of Calendula officinalis L. Pharmaceuticals (Basel). 2023 Apr 18;16(4):611. doi: 10.3390/ph16040611. PMID: 37111369; PMCID: PMC10142266.
6. Telesiński A., Wieteska A., Onyszko M., Okińska M., Niedźwiecki E., Analiza fitochemiczna i właściwości przeciwutleniające soku z nagietka lekarskiego (Calendula officinalis L.), Bromat Chem Toksykol. 2013, 4: 428–433.
7. Idris S., Mishra A., Khushtar M., Phytochemical, ethanomedicinal and pharmacological applications of escin from Aesculus hippocastanum L. towards future medicine. J Basic Clin Physiol Pharmacol. 2020 Jul 10;31(5):/j/jbcpp.2020.31.issue-5/jbcpp-2019-0115/jbcpp-2019-0115.xml. doi: 10.1515/jbcpp-2019-0115. PMID: 32649293, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32649293/
8. Piechal A., Blecharz-Klin K., Widy-Tyszkiewicz E., Kasztanowiec zwyczajny (Aesculus hippocastani) we współczesnej terapii. Przew Lek. 2005, 4: 74–81.
9. https://aptekarski.com/artykul/wyciag-z-kasztanowca-surowce-dzialanie-zastosowanie-interakcje-przeciwwskazania-dzialanie-uboczne-dawkowanie (dostęp online 05.02.2026 r.)