Choroba hemoroidalna należy bez wątpienia do najczęstszych schorzeń anorektalnych i dotyka nawet do 36% dorosłych w różnym wieku [1]. Jej objawy, w szczególności ból, pieczenie, świąd oraz towarzyszące uczucie dyskomfortu, w istotny sposób wpływają na jakość życia pacjentów [1].

Choroba hemoroidalna a jakość życia pacjentów

Dolegliwości bólowe towarzyszące chorobie hemoroidalnej prowadzą do znacznego ograniczenia codziennego funkcjonowania, obniżenia aktywności fizycznej, trudności w pracy zawodowej oraz pogorszenia komfortu psychicznego. W wielu przypadkach ból staje się czynnikiem determinującym zachowanie pacjenta i może prowadzić do poważnych konsekwencji. Jedną z nich jest świadome unikanie defekacji z obawy przed nasileniem dolegliwości, co sprzyja rozwojowi zaparć i wtórnemu nasileniu objawów choroby hemoroidalnej. Powstaje w ten sposób „błędne koło”, które może przyczyniać się do progresji schorzenia, pogłębiania zmian zapalnych oraz zwiększonego ryzyka powikłań.

Znaczenie leczenia objawowego w chorobie hemoroidalnej

Postępowanie w chorobie hemoroidalnej zależy od stopnia zaawansowania zmian oraz nasilenia objawów. W początkowych stadiach schorzenia podstawę terapii stanowi leczenie zachowawcze, obejmujące modyfikację diety (m.in. odpowiednie nawodnienie, dieta bogata w błonnik), regulację rytmu wypróżnień oraz farmakoterapię miejscową. Leczenia operacyjnego wymaga jedynie około 15% pacjentów z chorobą hemoroidalną, pozostali mogą być skutecznie leczeni innymi metodami [2]. Farmakoterapia objawowa odgrywa kluczową rolę w kontroli bólu, świądu i pieczenia, które są głównymi czynnikami obniżającymi jakość życia pacjentów. Oprócz etapu choroby, przy wyborze metody leczenia choroby hemoroidalnej należy brać pod uwagę kilka innych czynników, do których należą: wiek i stan ogólny pacjenta, zgłaszane dolegliwości, uprawiany zawód i psychiczne nastawienie pacjenta do proponowanej metody leczenia. Preparaty stosowane miejscowo w okolicy odbytu powinny charakteryzować się szybkim początkiem działania oraz dobrą tolerancją. W tym kontekście szczególne znaczenie mają substancje o działaniu miejscowo znieczulającym, wśród których lidokaina zajmuje ugruntowaną pozycję.

Lidokaina i jej właściwości farmakologiczne

Lidokaina (chlorowodorek lidokainy, Lidocaini hydrochloridum) jest lekiem miejscowo znieczulającym, powszechnie stosowanym w medycynie od wielu dekad. Jej mechanizm działania polega na blokowaniu napięciozależnych kanałów sodowych w błonach komórkowych neuronów czuciowych [3]. Hamowanie przepływu jonów sodu uniemożliwia depolaryzację błony komórkowej, co prowadzi do zahamowania przewodzenia impulsów nerwowych odpowiedzialnych za odczuwanie bólu, pieczenia i świądu. Po zastosowaniu miejscowym lidokaina działa szybko, przynosząc pacjentowi ulgę już po kilku minutach od aplikacji. Czas działania zależy jednak od stężenia substancji czynnej czy postaci farmaceutycznej [4].

Bezpieczeństwo i skuteczność lidokainy

Stosowana miejscowo lidokaina charakteryzuje się dobrym profilem bezpieczeństwa, pod warunkiem przestrzegania zaleceń dotyczących dawkowania i czasu stosowania [5]. W przypadku utrzymywania się objawów lub ich nasilenia konieczna jest konsultacja lekarska w celu dalszej diagnostyki i modyfikacji leczenia. Pamiętajmy bowiem, że choroba hemoroidalna jest na tyle powszechna, że większość pacjentów dolegliwości dotyczące odbytu i odbytnicy jednoznacznie kojarzą przede wszystkim z chorobą hemoroidalną. Nie jest to jednak wyłączna przyczyna. Dlatego szczególnie ważne jest, aby nie przeoczyć tzw. objawów alarmowych, takich jak nasilone krwawienia, utrata masy ciała, niedokrwistość, zmiana rytmu wypróżnień, silny ból czy objawy ogólne, które wymagają pogłębionej diagnostyki. Skuteczność lidokainy w leczeniu objawowym choroby hemoroidalnej jest ściśle uzależniona od jej odpowiedniego stężenia w preparacie miejscowym. Właściwie dobrane stężenie warunkuje szybkość wystąpienia efektu przeciwbólowego przy jednoczesnym zachowaniu korzystnego profilu bezpieczeństwa. Zbyt niskie stężenie substancji czynnej może prowadzić do niewystarczającej kontroli objawów, takich jak ból, świąd czy pieczenie. Z kolei nadmiernie wysokie stężenie lidokainy zwiększa ryzyko wchłaniania ogólnoustrojowego, zwłaszcza w warunkach uszkodzonej lub zmienionej zapalnie tkanki. Należy zaznaczyć, że dawka lidokainy 5 mg/g jest dawką wystarczającą i zalecaną w tego typu schorzeniach na podstawie Farmakopei Polskiej i badań naukowych [6, 7, 8]. Rekomendując preparat z lidokainą warto zwrócić jednocześnie uwagę na terapię skojarzoną sprawdzonych składników (np. szybkie miejscowe działanie znieczulające wywierane przez lidokainę oraz skuteczność wyciągu z kory kasztanowca). Podwójny mechanizm działania pozwala bowiem kontrolować zarówno objawy subiektywne (np. ból i dyskomfort), jak i obiektywne objawów hemoroidów, zmniejszając stan zapalny i poprawiając napięcie naczyniowe.

Podsumowanie

Farmaceuta pełni rolę pierwszego doradcy, który wspiera pacjenta w bezpiecznym
i skutecznym postępowaniu w przebiegu choroby hemoroidalnej. Dolegliwości bólowe z nią związane stanowią istotny problem kliniczny, który znacząco obniża jakość życia pacjentów. Skuteczna kontrola bólu jest jednym z kluczowych celów leczenia zachowawczego. Lidokaina, dzięki szybkiemu i efektywnemu działaniu miejscowo znieczulającemu, odgrywa ważną rolę w terapii objawowej choroby hemoroidalnej, zwłaszcza jako składowa leku złożonego. Jej zastosowanie pozwala na szybkie złagodzenie bólu i dyskomfortu, poprawę komfortu wypróżniania oraz zwiększenie skuteczności całego postępowania terapeutycznego. Choć nie wpływa na przyczynę choroby, to stanowi cenny element kompleksowego leczenia, zwłaszcza w początkowych stadiach schorzenia i w okresach zaostrzeń objawów. Stężenie lidokainy jest jednym z ważniejszych czynników decydujących o skuteczności i bezpieczeństwie leczenia miejscowego choroby hemoroidalnej. Racjonalny jego dobór pozwala na efektywne złagodzenie bólu oraz zmniejszenie ryzyka działań niepożądanych, co czyni lidokainę wartościowym elementem terapii objawowej w tej jednostce chorobowej.

red.

Źródła:

1. Horoszkiewicz M., Choroba hemoroidalna – profilaktyka, leczenie i aspekt psychiczny. Lekarz POZ, 2025, 4: 295–298.
2. Kołodziejczak M., Sudoł-Szopińska I., Najczęstsze błędy w diagnostyce i leczeniu choroby hemoroidalnej. Nowa Med. 2015, 22(1): 28–31.
3. https://indeks.mp.pl/leki/desc.php?id=500 (dostęp online 03.02.2026 r.).
4. https://receptura.pl/lidokaina-a-chlorowodorek-lidokainy-wlasciwosci-i-porownanie/ (dostęp online 03.02.2026 r.).
5. https://leksykon.com.pl/leksykon-substancji/lidokaina/przedkliniczne-dane-o-bezpieczenstwie/ (dostęp online 03.02.2026 r.).
6. Hilal-Dandan R. and Brunton L.L. (eds.), Local anesthetics. In: Goodman and Gilman’s Manual of Pharmacology and Therapeutics. 2nd edn. New York: McGraw-Hill.
7. https://www.drugs.com/monograph/lidocaine-hydrochloride-local.html (dostęp online 03.02.2026 r.).
8. https://go.drugbank.com/drugs/DB00281 (dostęp online 03.02.2026 r.).
9. https://aptekarski.com/artykul/hemoroidy-jak-zlagodzic-bol-i-dyskomfort.