Witamina B6 została po raz pierwszy opisana w 1930 r., a 5 lat później wyizolowano ją z ryżu. Minęło kilka kolejnych lat, zanim ustalono jej wzór chemiczny i opracowano metodę syntezy chemicznej. Dziś wiadomo już, jaką pełni funkcję biologiczną w organizmie ludzkim, jakie są skutki jej niedoboru oraz przedawkowania, a także w jakich produktach spożywczych występuje jej najwięcej.

Witamina B6 to tak naprawdę grupa sześciu pokrewnych związków chemicznych, różniących się podstawnikiem w obrębie pierścienia pirydoksylowego. Do związków tych należą pirydoksyna, pirydoksal oraz pirydoksamina, a także ich ufosforylowane pochodne. Wszystkie te związki są w organizmie ludzkim prekursorami koenzymu fosforanu pirydoksalu (PLP). W około 80% ustrojowa witamina B6 jest związana w mięśniach. W stanach niedoboru jest ona niedostępna, natomiast zostaje uwolniona w stanach wygłodzenia, kiedy wyczerpaniu ulegają zapasy glikogenu. Opisane związki bardzo dobrze rozpuszczają się w wodzie oraz innych rozpuszczalnikach organicznych. Wykazują odporność na działanie wysokiej temperatury oraz utlenianie, ale są bardzo wrażliwe na promieniowanie ultrafioletowe, w wyniku którego tracą aktywność biologiczną.

Zawartość i rola w organizmie

Całkowita zawartość koenzymu PLP w organizmie wynosi ok. 25 mg. Natomiast dzienne zapotrzebowanie określa się na poziomie 1 mg na dobę w przeliczeniu na 100 g spożytego białka. Zbyt duża ilość witaminy B6 jest toksyczna, dlatego należy suplementować ją bardzo ostrożnie. Jej zawartość w organizmie ocenia się na podstawie stężenia PLP w osoczu. Norma wynosi 5–23 mg/ml; niedobór określa się, gdy stężenie PLP wynosi < 40 mmol/l w przypadku badania z krwi pełnej. Można zbadać również poziom wydalanego z moczem metabolitu kwasu pirydoksynowego, kwasu ksanturenowego po obciążeniu tryptofanem oraz współczynnik aktywacji aminotransferazy asparaginowej. Witamina B6 pełni w organizmie wiele ważnych funkcji. Przede wszystkim uczestniczy w procesach metabolizmu aminokwasów i porfiryn, ponieważ jest składnikiem aminotransferaz, dekarboksylaz, transaminaz, a jej rola jest szczególnie ważna w szlaku przemian tryptofanu, który jest rozkładany do serotoniny i kwasu nikotynowego. Związek ten odpowiada również za syntezę innych neurotransmiterów, takich jak GABA czy dopamina. Poza tym wpływa ona na glikogenezę i glikolizę w mięśniach, zmniejsza wydzielanie prolaktyny, odpowiada za prawidłową syntezę kwasów nukleinowych oraz białek. Jest niezbędna do produkcji hemoglobiny, syntezy mieliny, fosfolipidów oraz wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, a także kolagenu. Podnosi odporność immunologiczną organizmu i uczestniczy w tworzeniu przeciwciał, bierze również udział w produkcji hemoglobiny oraz prostaglandyn, wywiera wpływ na poziom ciśnienia krwi. Jej obecność jest ważna w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego oraz układu krążenia. Suplementacja witaminy B6 jest wskazana również w leczeniu łojotokowego zapalenia skóry, zespole napięcia przedmiesiączkowego oraz w kamicy nerkowej.

Nadmiar i niedobór oraz źródła w diecie

Hipowitaminoza występuje rzadko, choć niektóre badania sugerują, że wielu ludzi ma poziom tej witaminy na granicy stężenia minimalnego. Niedobór najczęściej objawia się neuropatiami obwodowymi oraz padaczką, dodatkowo pojawiają się apatia i bezsenność. Osoby z niedoborami skarżą się na charakterystyczne pękanie kącików ust, czyli tzw. zajady, oraz zapalenie błony śluzowej jamy ustnej i języka. Dodatkowo mogą pojawić się zmiany zapalne skóry oraz niedokrwistość niedobarwliwa, która jest oporna na leczenie preparatami żelaza. Okazuje się, że niski poziom witaminy B6 może być istotnym czynnikiem związanym z ryzykiem rozwoju miażdżycy oraz nowotworów hormonozależnych, takich jak nowotwór piersi, prostaty oraz macicy. Niedobór PLP zwykle związany jest z przewlekłą chorobą alkoholową, mogą do niego również doprowadzić niektóre leki przyjmowane przewlekle, jak izoniazyd oraz penicylamina.

Wskazań do dodatkowej suplementacji jest wiele. Zwiększone zapotrzebowanie na witaminę B6 występuje u osób przewlekle stosujących leki przeciwdrgawkowe, L-dopę, erytropoetynę, doustne środki antykoncepcyjne, a także u osób starszych, ciężarnych kobiet, szczególnie w przypadku niepowściągliwych wymiotów, karmiących piersią, osób po chorobie popromiennej, z zespołem Tourette’a, osteoporozą. Suplementację zaleca się również osobom spożywającym duże ilości białka, stosującym diety odchudzające, uprawiającym intensywne sporty oraz chorym na nowotwory, astmatykom, palaczom, a także w przebiegu chorób serca. Jak w przypadku każdego składnika odżywczego, najlepszym źródłem witaminy B6 jest zdrowa i zbilansowana dieta, która gwarantuje odpowiednią podaż i minimalizuje ryzyko niedoboru. Witamina B6 znajduje się przede wszystkim w wątrobie, rybach, ziarnach zbóż, orzechach, roślinach strączkowych, żółtkach jaj oraz drożdżach.

mgr farm. Iwona Napierała