Zapalenie płuc to choroba, która dotyka w Polsce od 0,5% do 1% populacji rocznie. Najczęściej jej przyczyną są bakterie Streptococcus pneumoniae. W skali roku na zapalenie płuc zapada co najmniej 300 tys. osób; powyżej 75. roku życia zachorowalność jest znacznie wyższa – wynosi ponad 30 przypadków na 1000 mieszkańców tej grupy wiekowej.

Etiologia

Zapalenie płuc dzieli się na pozaszpitalne i szpitalne – to drugie występuje u chorych przebywających w szpitalu dłużej niż 48 godzin. Za ponad 2/3 przypadków pozaszpitalnych zapaleń płuc odpowiedzialna jest bakteria Streptococcus pneumoniae (dwoinka zapalenia płuc). Na drugim miejscu znajduje się Legionella pneumophila, która również odpowiada za znaczący odsetek pozaszpitalnych zapaleń płuc.

Obserwacje dotyczące zapalenia płuc doprowadziły także do odkrycia AIDS. W 1981 r. amerykańska agencja ds. leczenia i zapobiegania chorobom (Centers for Disease Control and Prevention, CDC) zauważyła niewytłumaczalny wzrost zachorowań na zapalenie płuc wywołane przez Pneumocystis carinii. Wówczas uważano go za pierwotniaka, jednak później okazało się, że jest to nietypowy grzyb, obecnie znany jako Pneumocystis jirovecii.

Istnieje wiele innych szczepów bakteryjnych, które mogą powodować zapalenie płuc, a ich obraz kliniczny bywa nietypowy – objawy są mniej nasilone, a gorączka łagodniejsza, często występują także objawy spoza układu oddechowego. Nawet do 1/3 przypadków pozaszpitalnego zapalenia płuc może być wywołanych zakażeniami wirusowymi, jednak i wtedy obraz kliniczny bywa mało charakterystyczny. Wirusowe zapalenie płuc jest najczęściej powikłaniem grypy. U chorych z upośledzoną odpornością zapalenie płuc mogą wywoływać również inne wirusy oraz grzyby (np. Aspergillus fumigatus, Candida albicans i Pneumocystis jirovecii). Do czynników ryzyka sprzyjających wystąpieniu choroby należą m.in. palenie tytoniu, przewlekła niewydolność serca, podeszły wiek, POChP, cukrzyca, stosowanie leków obniżających odporność oraz zły stan higieniczny jamy ustnej.

Ryzyko zapalenia płuc u osób przyjętych do szpitala (0,5%–1,5%) jest znacznie wyższe u pacjentów ciężko chorych oraz tych, którzy są mechanicznie wentylowani na oddziałach intensywnej terapii. Jeśli pacjent jest sztucznie wentylowany przez dwa tygodnie, ryzyko zapalenia płuc wynosi około 25%, co oznacza, że zapalenie rozwinie się u jednej na cztery osoby. Tak duże ryzyko wiąże się z dwoma głównymi czynnikami:

• wprowadzenie rurki intubacyjnej do tchawicy zaburza naturalne mechanizmy, które zapewniają jałowość dolnych dróg oddechowych, co sprzyja dostawaniu się bakterii do tych dróg;
• osoby mechanicznie wentylowane są zwykle bardzo ciężko chore, co obniża ich naturalną odporność.

Ryzyko zapalenia płuc podczas leczenia szpitalnego zwiększa się wraz z długością pobytu, dializoterapią, leczeniem supresyjnym, antybiotykoterapią oraz obecnością i leczeniem ran.

Objawy

Zapalenie płuc jest chorobą przebiegającą z gorączką, objawami ze strony układu oddechowego i obecnością nacieku zapalnego w pęcherzykach płucnych lub w tkance śródmiąższowej płuc. Objawy te stwierdza się w badaniu przedmiotowym lub radiologicznym. Typowe objawy kliniczne to kaszel, często z odkrztuszaniem ropnej plwociny, gorączka, dreszcze, złe samopoczucie, poty, ból w klatce piersiowej, który zwykle zlokalizowany jest w bocznych częściach klatki piersiowej i nasila się przy głębokim oddychaniu lub kaszlu. U części chorych występuje duszność. Zakażenia wywoływane przez bakterie atypowe, do których należy m.in. Mycoplasma pneumoniae, charakteryzują się nieznacznie podwyższoną ciepłotą ciała, suchym kaszlem, złym samopoczuciem oraz bólami głowy. W ich przebiegu dość często pojawia się świszczący oddech, który jest nieobecny w zakażeniu wywołanym przez Streptococcus pneumoniae.

W badaniach laboratoryjnych typowo stwierdza się leukocytozę, czyli zwiększenie liczby białych krwinek, spośród których w zapaleniu płuc większość stanowią neutrofile oraz zwiększone stężenie CRP – białka, którego stężenie wzrasta w wielu stanach zapalnych.

Leczenie

Podstawą leczenia zapalenia płuc jest stosowanie antybiotyków, a wybór konkretnego leku zależy od decyzji lekarza. W leczeniu domowym, poza wyjątkowymi przypadkami, antybiotyki przyjmuje się doustnie. W miarę możliwości należy starać się utrzymywać regularne odstępy czasowe między kolejnymi dawkami leku. Informacja o tym, czy dany antybiotyk należy przyjmować na czczo, czy w trakcie posiłków, znajduje się w ulotce leku i powinna być również przekazana przez farmaceutę realizującego receptę. W szpitalu antybiotyki podaje się, w zależności od stanu pacjenta, doustnie lub dożylnie (czasami domięśniowo). Zwykle leczenie trwa 7 dni, jednak w przypadku podejrzenia zakażenia drobnoustrojami atypowymi lub w cięższych przypadkach zakażeń innymi bakteriami, leczenie może być wydłużone do 14–21 dni. Ponieważ antybiotyki mogą zniszczyć naturalną florę jelitową, warto podczas ich stosowania przyjmować probiotyki, które wspomogą odbudowę tej flory.

Antybiotykoterapia wiąże się z ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych. Najczęściej występują objawy ze strony przewodu pokarmowego, takie jak biegunka, ból brzucha, nudności i wymioty. Rzadziej pojawiają się reakcje alergiczne, objawiające się wysypką. W przypadku wystąpienia działań niepożądanych należy skontaktować się z lekarzem, który oceni nasilenie objawów i zdecyduje, czy konieczne jest zaprzestanie stosowania leku lub jego zamiana na inny.

Jeśli podczas stosowania antybiotyku wystąpią nagła duszność, zaburzenia świadomości, rozległe zmiany skórne, uczucie osłabienia, zawroty głowy lub trudności w oddychaniu, należy niezwłocznie wezwać karetkę, ponieważ mogą to być objawy groźnej dla życia reakcji alergicznej.

Leczenie wspomagające

Podczas zapalenia płuc zalecany jest odpoczynek w łóżku, picie dużej ilości płynów, zwłaszcza jeżeli pacjent gorączkuje. Nie wolno palić papierosów. Osoby mające trudności z odkrztuszaniem wydzieliny mogą stosować leki ułatwiające odkrztuszanie, takie jak preparaty zawierające ambroksol, albo acetylocysteinę.

Powikłania

Większość niepowikłanych zapaleń płuc leczy się bez pozostawiania jakichkolwiek następstw. Również te, w przebiegu których dochodzi do rozwoju powikłań i które wymagają czasami długotrwałej hospitalizacji, ustępują całkowicie. Wyjątkowo rzadko wymagana jest interwencja chirurgiczna, np. resekcja martwiczo zmienionego miąższu płuca. U pacjentów, których stan jest na tyle ciężki, że wymagają hospitalizacji, rokowanie nie jest już tak pomyślne. Ryzyko zgonu zależy zarówno od ciężkości zapalenia płuc, jak i od obecności chorób współistniejących. W zależności od wieku ryzyko to może wynosić od kilku do kilkunastu procent. Szpitalne zapalenie płuc wiąże się z wyższym ryzykiem zgonu, które wynosi od 10% do 30–40% u chorych.

Do najczęstszych powikłań zapalenia płuc należy ropień płuc oraz pojawienie się płynu w opłucnej, czyli przestrzeni między płucem a ścianą klatki piersiowej. Gromadzenie się płynu może być spowodowane reakcją zapalną błony opłucnowej pokrywającej płuco, wówczas płyn ten jest przezroczysty i żółtawy, i nie zawiera bakterii. Natomiast, jeśli w płynie pojawiają się bakterie, nabiera on charakteru ropnego – staje się mętny i często cuchnący. W takim przypadku konieczne jest wprowadzenie do opłucnej drenu, czyli rurki o grubości około 1 cm, która umożliwia usunięcie ropnej treści. Drenaż trwa zwykle co najmniej kilka dni, a leczenie antybiotykami jest wydłużone w porównaniu do standardowego.

Rozwój ropnia płuca następuje, gdy wskutek zakażenia niektórymi gatunkami bakterii (najczęściej Staphylococcus aureus i Klebsiella pneumoniae) dochodzi do lokalnego, prawie całkowitego zniszczenia płuca. Tworzy się jama o wielkości kilku centymetrów, wypełniona ropną treścią. Ropnie mogą być pojedyncze lub mnogie. Leczenie polega na długotrwałym, kilkutygodniowym stosowaniu antybiotyku, na który wrażliwe są bakterie powodujące chorobę. Pomocna w leczeniu jest także rehabilitacja, która ułatwia ewakuację ropnej treści z jamy ropnia.

Zapobieganie

Przestrzeganie zasad zdrowego stylu życia i niepalenie tytoniu to podstawowe metody zapobiegania zakażeniom układu oddechowego. Ryzyko zapalenia płuc zmniejsza również dbanie o higienę jamy ustnej. Formą profilaktyki jest również szczepienie przeciwko grypie, której jednym z powikłań może być zapalenie płuc. Dostępna jest również szczepionka przeciwko Streptococcus pneumoniae, przeznaczona głównie dla osób ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na zapalenie płuc.

dr n. farm. Barbara Figura