Zespół metaboliczny (ZM) należy do najbardziej aktualnych wyzwań zdrowotnych. Z perspektywy zdrowia publicznego problem jest szczególnie istotny, ponieważ ZM kumuluje czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego i cukrzycy typu 2, a przez długi czas może przebiegać skąpoobjawowo.

Skala problemu – dane epidemiologiczne

Rosnące zainteresowanie ZM wynika zarówno z rozpowszechnienia i stale wzrastającej liczby zachorowań, jak i zwiększonego ryzyka rozwoju miażdżycy, cukrzycy typu 2 i powikłań sercowo-naczyniowych, występujących w jego przebiegu. W polskich opracowaniach epidemiologicznych szacuje się, że ZM dotyczy około 20% dorosłej populacji, co odpowiada około 5,8 mln osób. Częściej spełniają kryteria kobiety niż mężczyźni [1]. Obecność zespołu metabolicznego podwaja ryzyko wystąpienia zdarzeń sercowo-naczyniowych, co wykazano w przeglądzie 37 badań, obejmującym ponad 170 tys. badanych [2, 3]. Osoby z ZM są pięciokrotnie częściej narażone na cukrzycę typu 2 [3]. Dla praktyki farmaceutycznej istotny jest więc wniosek: ZM jest częsty, narasta i wymaga wczesnego „identyfikowania” pacjentów.

Nowa definicja zespołu metabolicznego i implikacje kliniczne

Zgodnie z ujęciem praktycznym w nowych rekomendacjach istotą ZM jest współistnienie: otyłości brzusznej, nadciśnienia tętniczego, nieprawidłowego metabolizmu glukozy oraz dyslipidemii aterogennej [4]. Kluczową nieprawidłowością charakteryzującą ZM jest nadwaga lub otyłość, zwłaszcza brzuszna. Wskaźnik BMI nie oddaje jednak rozmieszczenia tkanki tłuszczowej, dlatego w diagnostyce otyłości wykorzystuje się pomiary obwodu talii. Według kryteriów International Diabetes Federation (IDF) występowanie otyłości trzewnej u osób dorosłych w populacji europejskiej rozpoznaje się w przypadku obwodu w talii u kobiet ≥ 80 cm, a u mężczyzn ≥ 94 cm [4]. Chorego, u którego zostanie rozpoznany zespół metaboliczny, należy traktować jako pacjenta z grupy co najmniej wysokiego ryzyka sercowo-naczyniowego [4]. Zaleca się też ocenę pozostałych składowych ZM: upośledzenia funkcji nerek, stłuszczenia wątroby, obturacyjnego bezdechu sennego (OBS), niewydolności serca z zachowaną frakcją wyrzutową, zespołu policystycznych jajników (PCOS) oraz hiperurykemii [4].

Zasady postępowania – fundamenty terapii

Podstawą postępowania w ZM pozostaje modyfikacja stylu życia, w tym:

• ograniczenie tłuszczów trans i nadmiaru nasyconych kwasów tłuszczowych,
• zwiększenie podaży błonnika (strączki, warzywa, owoce, pełne ziarna),
• większy udział kwasów tłuszczowych omega-3,
• redukcja nadmiaru węglowodanów prostych oraz napojów słodzonych,
• ograniczenie soli (wpływ na ciśnienie tętnicze),
• dobierana indywidualnie aktywność fizyczna – kluczowa jest regularność i redukcja siedzącego trybu życia. Niestety z dostępnych danych wynika, że blisko 70% Polaków i ponad 60% Polek tej regularnej aktywności nie podejmuje [4].
• sen i używki: ograniczenie alkoholu (w praktyce klinicznej podkreśla się brak „bezpiecznej dawki” z perspektywy zdrowia populacyjnego) oraz higiena snu (zaburzenia jakości i długości snu korelują z ryzykiem wzrostu masy ciała i powikłań sercowo-naczyniowych) [4].

Gdzie wchodzi „wsparcie” – luka między stylem życia a farmakoterapią

Niestety wielu pacjentów nie osiąga oczekiwanej poprawy wyłącznie dzięki zmianom stylu życia (np. z powodu zbyt utrwalonych nawyków). W takich sytuacjach coraz częściej rozważa się strategie wspomagające, szczególnie na wczesnym etapie zaburzeń gospodarki węglowodanowej i lipidowej oraz u pacjentów z nadmierną masą ciała. Na tle substancji o działaniu „wspierającym” uwagę zwraca kompleks makrocząsteczek polisacharydowych, który po podaniu doustnym może tworzyć w przewodzie pokarmowym żel o właściwościach bioadhezyjnych.

Jak on działa?

Właściwości są złożone. Po podaniu doustnym kompleks wchodzi w interakcję z treścią jelitową, spowalniając wchłanianie węglowodanów, a także tłuszczów. Dodatkowym mechanizmem jest ograniczenie zwrotnego wchłaniania kwasów żółciowych, co przyczynia się do obniżenia poziomu cholesterolu we krwi. Kompleks polisacharydowy wpływa również na perystaltykę i mikrobiotę jelitową, co dodatkowo wspiera regulację procesów metabolicznych.

Dowody kliniczne

Właściwości kompleksu polisacharydowego potwierdzają badania. W jednym z nich oceniano wpływ diety niskokalorycznej o niskim indeksie glikemicznym, stosowanej samodzielnie oraz w połączeniu z kompleksem polisacharydowym. Po 12 tygodniach obie grupy uzyskały spadek masy ciała, BMI i obwodu talii. Jednak tylko grupa stosująca dodatkowo polisacharydy odnotowała istotną poprawę parametrów gospodarki węglowodanowej – spadek stężenia insuliny na czczo i poprawę wskaźnika HOMA-IR [5]. Wyniki te potwierdzają, że kompleks działa nie tylko na masę ciała, ale również na insulinooporność. Również przegląd systematyczny z metaanalizą dostarcza mocnych dowodów, że taka interwencja może być skutecznym uzupełnieniem zmiany stylu życia u osób z zespołem metabolicznym. Potwierdza również jej dobry profil bezpieczeństwa – w badaniach nie stwierdzano poważnych działań niepożądanych [6].

Znaczenie praktyczne dla farmaceutów

Farmaceuta, jako jeden z najbardziej dostępnych profesjonalistów ochrony zdrowia, ma realną możliwość wczesnego wychwytywania pacjentów z ZM lub znajdujących się na etapie poprzedzającym jego pełnoobjawowy rozwój. Rzadko spotyka pacjenta z jednoznacznym rozpoznaniem „zespół metaboliczny” – o wiele częściej ma do czynienia z osobami, u których występują pojedyncze składowe ZM, lecz nie są one postrzegane przez pacjenta jako element jednego problemu zdrowotnego. Do sygnałów ostrzegawczych, które mogą zostać wychwycone podczas wizyty w aptece, należą w szczególności:

• zwiększony obwód talii, często bagatelizowany przez pacjentów jako „otyłość brzuszna bez znaczenia klinicznego”,
• podwyższone wartości ciśnienia tętniczego, w tym sytuacje, w których pacjent zgłasza „graniczne” lub okresowo podwyższone pomiary, ale nie jest objęty regularną kontrolą lekarską,
• nieprawidłowy lipidogram,
• zgłaszane zaburzenia glikemii czy „wahania cukru” w samokontroli.

W praktyce farmaceutycznej informacje te pojawiają się m.in.: podczas realizacji recept na leki hipotensyjne, hipolipemizujące lub przeciwcukrzycowe, w rozmowach o wynikach badań laboratoryjnych, przy doborze preparatów bez recepty „na cholesterol”, „na cukier” lub „na odchudzanie”, w trakcie pomiarów ciśnienia lub glikemii wykonywanych w aptece. Dlatego zasadnicze znaczenie ma proaktywna postawa. Wczesna identyfikacja pacjenta z ZM stwarza możliwość wdrożenia działań profilaktycznych na etapie, na którym zmiana stylu życia oraz odpowiednie wsparcie niefarmakologiczne mogą przynieść największą korzyść kliniczną i realnie zmniejszyć przyszłe ryzyko sercowo-naczyniowe. Kompleks polisacharydowy, szczególnie w połączeniu z właściwymi zmianami dietetycznymi, może wspierać osiąganie tego typu celów.

Piśmiennictwo:

1. Kalinowski P., Mianowana M. Zespół Metaboliczny cz. II: Epidemiologia zespołu metabolicznego w Polsce i na świecie = Metabolic Syndrome part II: Epidemiology of metabolic syndrome in Poland and in the World. Journal of Education, Health and Sport 2016, 6(4): 466–480.
2. Gami A.S., Witt B.J., Howard D.E., et al. Metabolic syndrome and risk of incident cardiovascular events and death. A systematic review and meta-analysis of longitudinal studies. Journal of the American College of Cardiology 2007, 49(4): 403–414.
3. Ramli A.S., Daher A.M., Nor-Ashikin M.N., Mat-Nasir N., Ng K.K., Miskan M., Ambigga K.S. et al. JIS definition identified more Malaysian adults with metabolic syndrome compared to the NCEP-ATP III and IDF criteria. Biomed Res Int 2013, 2013:760963.
4. Dobrowolski P. i wsp. Zespół metaboliczny – nowa definicja i postępowanie w praktyce Stanowisko PTNT, PTLO, PTL, PTH, PTMR, PTMSŻ, sekcji Prewencji i Epidemiologii PTK, „Klubu 30” PTK oraz sekcji Chirurgii Metabolicznej i Bariatrycznej. Nadciśnienie Tętnicze w Praktyce 2022, 8, 1: 1–25.
5. Centorame G. et al. „Policaptil Gel Retard® reduces body weight and improves insulin sensitivity in obese subjects”. Italian Journal of Food Science 2022; 34 (2): 74–79.
6. Guarino G. et al. Efficacy and safety of a polysaccharide-based natural substance complex in the treatment of obesity and other metabolic syndrome components: a systematic review. Front Drug Saf Regul 2022, 24, 2:844256.